II SA/Bd 1091/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jarosław Wichrowski po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2011 r. w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi I. J. na decyzję [...] Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r. Nr [...] w przedmiocie uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję [...] Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] z dnia [...] czerwca 2011 roku, nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od [...] Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] na rzecz skarżącej kwotę 100 (sto) złotych, tytułem zwrotu wpisu sądowego. Decyzją z dnia [...], Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił przyznania I. J. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie. W uzasadnieniu organ wskazał, że strona złożyła wniosek w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie. Wniosek strony nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ pojęcie represji w rozumieniu ustawy w brzmieniu z dnia 25 lutego 2011 r. zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a), stosownie do którego represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W związku z powyższym organ stwierdził, że nie każda praca w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości B. Nie zgadzając się z powyższą decyzją I. J. złożyła wniosek o ponownie rozpatrzenie sprawy, w którym wywodziła, że prawdą jest, iż nie była wywieziona, lecz była zmuszona przez żandarmów iść 12 km po nakaz pracy. Faktem jest, że pracowała w miejscowości odległej o 5 km od jej dotychczasowego miejsca zamieszkania, ale ustawa nie zawiera wymogu minimalnej odległości. Decyzją z dnia [...] Nr [....] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wywodził, że przepis art. 1 ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 i obejmują: osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Zgodnie z art. 4 ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania potwierdzenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku oraz, o ile nie w pierwszej kolejności, poparcie wniosku odpowiednimi dowodami. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek - ustalenie: - że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, - oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż zainteresowana wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania (B.). Na potwierdzenie powyższego zainteresowana przedłożyła oświadczenia świadków W. B. oraz C. K., który wskazali, iż wnioskodawczyni wykonywała pracę w gospodarstwie niemieckim. W aktach sprawy znajduje się również ankieta kierowana do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych, w której strona zaznaczyła, iż w czasie okupacji przebywała w B. oddalonym o około kilka kilometrów od domu rodzinnego. W ocenie organu trudno wykazać, iż strona pracując w niewielkiej odległości od miejsca stałego zamieszkania była podana deportacji. W świetle powyższych faktów należy uznać, iż jakkolwiek ciężka praca wykonywana przez stronę nosi znamiona pracy przymusowej, to jednak zważywszy na kwestię odległości dzielącej miejscowość rodzinną i miejscowość, w której strona wykonywała pracę, trudno jest w omawianym przypadku mówić o deportacji. Człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Na względzie mieć należy, iż nie każde wywiezienie jest deportacją (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 5 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 686/10, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 7 września 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 637/10, wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 17 sierpnia 2010 r., II SA/Bd 573/10). Deportować oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). W niniejszej sprawie strona wprawdzie została zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w miejscowości oddalonej o ok. 2 km od miejsca stałego zamieszkania (mapka w aktach administracyjnych), a więc nie można uznać, iż nastąpiło odizolowanie od środowiska. Należy również podkreślić, iż rodzice wnioskodawczyni (w świetle jej zeznań) w czasie okupacji przebywali w domu rodzinnym w L. Trudno więc przyjąć, aby rodzice nie odwiedzali w trakcie wykonywania pracy przymusowej swojego dziecka. Jak zeznał świadek C. K., spotykał się ze stroną podczas wizyt u jej rodziców. Trzeba też wziąć pod uwagę okoliczność, iż strona nie przebywała w nieznanym, obcym, wrogim środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, jak w szczególności odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłyby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia, czy wskutek zmian na froncie walki, czy też wskutek ewentualnej ucieczki od okupacyjnego pracodawcy. Właśnie z powyższych względów deportacja była samoistnym, niezależnym od faktu pracy przymusowej, źródłem cierpienia (tak WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 8 września 2010 r., sygn. II SA/Bd 665/10 oraz WSA w Gdańsku z dnia 16 marca 2011 r., sygn. II SA/Gd 858/10). Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy złożyła I. J. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że pracowała u gospodarza Niemca, miejsce to było oddalone od miejscowości rodzinnej o ok. 5 km. Początkowo skarżąca kilkakrotnie spotykała się z rodzicami, lecz później zostali oni przesiedleni i wówczas kontaktu z nimi już nie miała. Skarżąca zwróciła uwagę również na trudne warunki, w jakich przebywała wykonując pracę. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Ponieważ organ wniósł w odpowiedzi na skargę o rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie uproszczonym, a skarżąca zawiadomiona o złożeniu takiego wniosku i pouczona o możliwości zgłoszenia żądania dotyczącego przeprowadzenia rozprawy, nie zażądała we właściwym terminie przeprowadzenia rozprawy, Sąd uwzględniając wniosek organu rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego, stosownie do art. 120 p.p.s.a. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i procesowego. Jednocześnie stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżona decyzja (postanowienie) może być uchylona tylko wówczas, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego albo inne naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Po rozpoznaniu sprawy Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało z naruszeniem przepisów prawa materialnego i procesowego, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Organ naruszył również przepis stanowiący podstawę prawną rozstrzygnięcia w sprawie, tj. art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (zwana dalej ustawą) poprzez jego błędną wykładnię. Zgodnie z treścią tego przepisu aktualną na dzień wydawania decyzji represją w rozumieniu ustawy jest m.in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. Z dniem 20 kwietnia 2011 r. treść tego przepisu została zmieniona w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07, zgodnie z którym art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomijał przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji, niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszały zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W przedmiotowej sprawie warunkiem prawidłowego rozpatrzenia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pieniężnego było poczynienie wyczerpujących ustaleń pozwalających na stwierdzenie, czy w stosunku do niej miała miejsce deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Uwzględniając przepisy ustawy i treść w/w wyroku wraz z jego uzasadnieniem uznać należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. W czasie deportacji dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu, jednak występowania tych okoliczności w niniejszej sprawie organ w ogóle nie ustalał. Po opublikowaniu powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ukazało się wiele orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych uwzględniających przedstawione w nim stanowisko o rozwijających jego tezy. I tak np. WSA w Łodzi w wyroku z dnia 10 maja 2011 r. (II SA/Łd 241/11, LEX nr 795720) słusznie stwierdził, że deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy łączyła się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. W niniejszej sprawie organ nie poczynił w tym zakresie praktycznie żadnych ustaleń odwołując się jedynie do kwestii związanej z odległością pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania skarżącej a miejscem, do którego została deportowana. Tymczasem nawet niewielka odległość wywiezienia do pracy niewolniczej nie jest przesądzającą dla uznania a priori braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego z ustawy, gdyż kwestia odległości, jako jeden z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji, podlega każdorazowej ocenie organu, przy uwzględnieniu okoliczności rozpoznawanej sprawy (vide wyrok WSA w Opolu z dnia 28 grudnia 2010 r., II SA/Op 505/10, LEX nr 754220). Organ w uzasadnieniu decyzji dokonał niedopuszczalnych założeń twierdząc, że "trudno więc przyjąć, aby rodzice nie odwiedzali w trakcie wykonywania pracy przymusowej swojego dziecka", przy czym w żaden sposób nie dokonał ustaleń dotyczących tego, czy, gdzie i kiedy rodzice skarżącej zostali wysiedleni, co wynika z treści skargi. Snucie przez organ domysłów kłóci się z podstawowymi zasadami prowadzenia postępowania dowodowego wyrażonymi w kodeksie postępowania administracyjnego. Reasumując, organ nie dokonał jakichkolwiek ustaleń, czy i w jakim okresie skarżąca utrzymywała kontakty z rodziną (rodzicami), którzy zamieszkiwali w pobliżu i w jaki konkretnie sposób fakt wywiezienia nie spowodował zdaniem organu dolegliwości, które różniłyby się w jakiś sposób od dolegliwości w przypadku wywiezienia do innej odległej miejscowości. Należy wziąć również pod uwagę wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji i okoliczność, że dla dziecka przebywanie w odległości kilku kilometrów od rodziców może być równoznaczne z pozbawieniem de facto możliwości kontaktu z nimi, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Z tych względów Sąd uznał, że organ nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, zaś przedmiotowe postępowanie zostało przeprowadzone z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Należy stwierdzić, że wydając decyzję z dnia [...] organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a., który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie wskazanej decyzji ogranicza się do zacytowania jej podstawy prawnej oraz do ogólnikowego stwierdzenia, że skarżąca wykonywała pracę w pobliżu swojego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 k.p.a. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ, będąc związany powyższymi poglądami, jak również po dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy, w szczególności poprzez uzupełnienie postępowania dowodowego, winien ponownie rozpatrzyć wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w punkcie 1 wyroku. Na podstawie art. 152 cyt. ustawy Sąd określił, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości (punkt 2 wyroku). O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 p.p.s.a.