II SA/Bd 1164/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska sędzia WSA Renata Owczarzak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 lutego 2021 r. sprawy ze skargi E. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Burmistrz M. i Gminy S. decyzją z [...] października 2020 r. nr [...] odmówił E. F. (zwanej dalej "Skarżącą") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na babcię Z. J.. Burmistrz ustalił, ze Z. J. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym w orzeczeniu o ustaleniu stopniu niepełnosprawności wskazano, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Organ wobec tego wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm., zwanej w skrócie "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W wyniku rozpatrzenia odwołania Skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium uznało za zasadny zarzut Skarżącej błędnego powołania jako podstawy prawnej odmowy przyznania świadczenia art. 17 ust. 1b u.ś.r., który został uznany za niekonstytucyjny (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13). Tym niemniej zdaniem Kolegium wnioskowane świadczenie nie może być przyznane z innego powodu. Wskazując na treść art. 17 ust. 1a u.ś.r. oraz art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego Kolegium podniosło, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli zobowiązany alimentacyjnie w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na stan zdrowia, świadczyć pomocy. Kolegium ustaliło, że Z. J. posiada siedmioro dzieci, które pracują i nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec tego nie można uznać, że wnioskodawczyni (wnuczka Z. J.) jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do sądu administracyjnego E. F. wniosła o uchylenie decyzji Kolegium. Skarżąca przyznała, że jej babcia ma siedmioro dzieci i żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazała jednak, że pięcioro z nich jest osobami chorymi. Jedno z dzieci babci ma dochód ok. [...] zł, troje ok. [...] zł, pozostali odpowiednio ok. [...] zł, ok. [...] zł i ok. [...] zł. Są w wieku 47 – 57 lat. Podkreśliła, że dzieci Z. J. nie zamieszkują z nią co uniemożliwia opiekę nad nią. Nie są też w stanie przyjąć jej pod swój dach. Skarżąca wskazała, ze ona także poczuwa się do realizacji obowiązku alimentacyjnego względem babci, z którą mieszka od urodzenia. Podniosła także, że nawet gdyby podjęła się opieki nad babcią i jednocześnie pracowała, to do zapewnienia całodobowej opieki i tak konieczne byłoby zatrudnienie minimum 2 osób na przynajmniej półtorej etatu, co daje koszt rzędu 4 tysięcy złotych miesięcznie. Nawet gdyby dzieci babci Skarżącej złożyły się na tą opiekę, byłoby to kosztem ich rodzin, a ponadto nie byłaby to kwota wystarczająca na zatrudnienie takich opiekunów, którzy poradziliby sobie z babcią, która potrafi być agresywna. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. W sprawie bezsporne jest, że babcia Skarżącej orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. z [...] sierpnia 2020 r. została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] czerwca 2018 r. Daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W powołanych przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca zawarł ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony między innymi przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi o obowiązku alimentacyjnym, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r., poz. 1359; dalej powoływanej w skrócie jako: "k.r.o."). Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 132 ustala z kolei kolejność osób zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (zob. w tej materii m.in.: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: dnia z 5 listopada 2015 r.; sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r.; sygn. akt I OSK 1286/14; czy z dnia 12 maja 2017 r.; sygn. akt I OSK 328/16; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).). Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić. Zatem przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można się ograniczać jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wyłącznie i tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Niewykluczone jest również w tym zakresie posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (niezależnych od niego) nie może zajmować się rodzicem (art. 132 k.r.o. w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Przyjęcie wskazanych metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności żądania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą wymagającą opieki (w niniejszej sprawie nad babcią Skarżącej) zależy od ustalenia, czy osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji (dzieci) są zdolne do jej sprawowania np. czy ich stan zdrowia umożliwia faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką lub czy nie istnieją inne obiektywne okoliczności (względy) niezależne od nich, które taką opiekę wykluczają. Niewątpliwie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Poza sporem w niniejszej sprawie jest to, że osoba niepełnosprawna, która wymaga opieki ma siedmioro dzieci. Zatem obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności dzieci Z. J., bowiem stosownie do regulacji przepisu art. 129 § 1 k.r.o. jeżeli jest kilku zstępnych obowiązek ten obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny dzieci wyprzedza więc obowiązek alimentacyjny wnuczki. Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy Kolegium prawidłowo uznało, że Skarżącej, jako wnuczce nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny Skarżącej (wnuczki) względem babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej dzieci, które w pierwszej kolejności zobowiązane są do sprawowania opieki nad matką. Z akt administracyjnych rozpatrywanej sprawy nie wynika przy tym, że zachodzą obiektywnie uzasadnione okoliczności, aby dzieci nie mogły wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem matki. W aktach administracyjnych sprawy nie ma bowiem informacji wskazujących, że ich wiek lub stan zdrowia wyklucza (a nie tylko utrudnia) sprawowanie takiej opieki. Sąd zgadza się, że nie można automatycznie wykluczać Skarżącej jako wnuczki z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane wnioskowane świadczenie. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której dzieci osoby niepełnosprawnej nie byłyby w stanie z niezależnych od siebie powodów wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Należy przy tym podkreślić, że zobowiązania rodzinne czy zawodowe dzieci nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki nad matką. Podsumowując: w rozpoznawanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na uznanie, że obowiązek alimentacyjny Skarżącej względem jej babci wyprzedza obowiązek alimentacyjny jej dzieci. To dziecko jest bowiem w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad matką. Skoro zatem Skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie może skutecznie, w świetle obowiązujących regulacji prawnych, ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325) oddalił skargę.