II SA/Bd 306/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Grzegorz Saniewski asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 lipca 2024 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego we [...] na decyzję Prezesa [...] z dnia [..]. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję [...] z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...].11.2023 r. nr [...] uchylił przyznane w informacji/decyzji z dnia [...].10.2023 r. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko D. R. (dalej określany jako Małoletni) od [...].06.2023 r. do [...].05.2024 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że K. L. (dalej określany jako Uczestnik) nie jest uprawniony do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze, ponieważ nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 810, ze zm., dalej powoływana jako ustawa). Zgodnie z tym przepisem, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Odwołanie od ww. decyzji złożył Uczestnik, wskazując, że zgodnie z brzmieniem art. 4 ust. 1 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Natomiast ust. 2 stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje w pkt 2 opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego. Uczestnik jest opiekunem faktycznym Małoletniego. Legitymuje się postanowieniem Sądu Rejonowego we W. z dnia [...] czerwca 2015 r. sygn. akt [...], na mocy którego został kuratorem powołanym do zarządu majątkiem Małoletniego. Natomiast postanowieniem z dnia [...] października 2014 r. sygn. akt: [...] sąd utrzymał wobec matki Małoletniego ograniczenie władzy rodzicielskiej, poddając wykonywanie tej władzy stałemu nadzorowi kuratora sądowego oraz ustalił miejsce pobytu Małoletniego w każdorazowym miejscu zamieszkania Uczestnika. Oznacza to, że opiekunem faktycznym Małoletniego jest Uczestnik i to on sprawuje opiekę nad nim. Tym samym został spełniony warunek z art. 4 ust. 2 pkt 2 ustawy. Ponadto Uczestnik zobowiązany jest do składnia do sądu sprawozdań z zarządu majątkiem Małoletniego, z czego wywiązuje się regularnie. Kontaktuje się również ze szkołą, do której uczęszcza Małoletni i sprawuje opiekę zdrowotną nad nim, zapewnia mu wszystkie potrzeby. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...].11.2023 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, ze zm., dalej powoływana jako kpa) oraz art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że katalog osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego został jednoznacznie określony w art. 4 ust. 2 ustawy. W świetle jej przepisów opiekun faktyczny to osoba faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka (adopcję dziecka). Natomiast opiekuna prawnego ustanawia sąd opiekuńczy dla małoletniego, który nie pozostaje pod władzą rodzicielską. Opiekuna prawnego ustanawia się, jeżeli rodzice małoletniego zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej albo nie żyją. Brak lub ustanie władzy rodzicielskiej musi dotyczyć obydwojga rodziców. Opiekun prawny do wniosku o świadczenie wychowawcze powinien załączyć orzeczenie sądu opiekuńczego o ustaleniu go opiekunem prawnym dziecka. Z dołączonych do wniosku o świadczenie wychowawcze postanowień sądu wynika, że sąd matce dziecka ograniczył prawa rodzicielskie i ustanowił Uczestnika kuratorem do spraw majątkowych, ale nie umieścił dziecka u Uczestnika w pieczy zastępczej. Opieka Uczestnika nad dzieckiem ma zatem charakter pieczy bieżącej. Piecza ta to sądowe powierzenie pieczy nad dzieckiem na podstawie art. 96 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która nie jest równoważna pieczy zastępczej. Postanowienia sądu o powierzeniu pieczy bieżącej dotyczą najczęściej osób spokrewnionych (z reguły dziadków dziecka) i związane są najczęściej z wyjazdem rodziców zagranicę albo z ograniczeniem praw rodzicielskich obojga rodziców. Piecza taka ma charakter doraźny. Z uwagi na fakt, że forma opieki, jaką zgodnie z postanowieniem sądu Uczestnik sprawuje nad dzieckiem, nie została wymieniona w ustawie, kilkukrotnie zwracano się do Uczestnika z prośbą o doręczenie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, o którym mowa w art. 190 ustawy o pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, wraz z datą umieszczenia. Dokumentu takiego Uczestnik nie przedłożył. Osoby, którym sąd powierzył pieczę bieżącą i kuratelę do spraw majątkowych, nie zostały wskazane w katalogu osób uprawnionych do świadczenia i w konsekwencji nie są uprawnione do świadczenia wychowawczego. Z dokonanych ustaleń wynika, że Uczestnik sprawuje opiekę nad dzieckiem, jednak nie zostało ono umieszczone u niego w pieczy zastępczej, nie jest też on jego opiekunem lub faktycznym, nie należy zatem do ustawowo określonego kręgu osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego. Skargę na ww. decyzję złożył Prokurator Rejonowy we W., zarzucając jej: - naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że Uczestnik, u którego ustalono miejsce pobytu Małoletniego oraz ustanowiono go kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego na mocy postanowienia Sądu Rodzinnego i to on zajmuje się wychowaniem i utrzymaniem Małoletniego, nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji pozbawienie Małoletniego świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem; - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 76 § 1, art. 77 i art. 80 kpa poprzez niezastosowanie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady praworządności, zasady uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz nienależyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, nierozpatrzenie całości materiału dowodowego, brak jego należytej oceny, a nadto nieinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych przesłanek, którymi organ kierował się, wydając zaskarżone orzeczenie, w szczególności przyczyn, z powodu których nie uwzględnił postanowienia Sądu Rejonowego we W. z dnia [...] października 2014 r. w sprawie [...] o ustaleniu miejsca pobytu Małoletniego w miejscu zamieszkania Uczestnika oraz postanowienia Sądu Rejonowego we W. z dnia [...] czerwca 2015 r. w sprawie [...] o ustanowieniu Uczestnika kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie było ustalenie, czy odmowa przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz Małoletniego na skutek uznania, że Uczestnik nie jest wymieniony w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania przedmiotowego świadczenia zawartego w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, było zasadne. Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 4 ust. 2 cyt. ustawy. W myśl tego przepisu, świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z ustawową definicją wskazaną w art. 2 pkt 10 ustawy, opiekun faktyczny to osoba rzeczywiście opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. W sprawie bezsporne było, że Uczestnik sprawuje bieżącą pieczę nad Małoletnim. Nadto, co było bezs[orne w sprawie, postanowieniami Sądu Rejonowego we W.: 1. z dnia [...] października 2014 r. w sprawie [...] ustalono miejsce pobytu Małoletniego w miejscu zamieszkania Uczestnika; 2. z dnia [...] czerwca 2015 r. w sprawie [...] ustanowiono Uczestnika kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego. Odwołując się do celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w treści art. 4 ust. 1 ustawy, wyjaśnić należy, że świadczenie to zostało wprowadzone, by częściowo pokryć wydatki związane z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Adresowane jest ono do podmiotów, które rzeczywiście zajmują się dzieckiem, sprawują nad nim pieczę i troszczą się o zaspokajanie jego codziennych potrzeb. W przedmiotowej sprawie faktyczną opiekę nad Małoletnim przejął Uczestnik. Co więcej, został on ustanowiony kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego i sprawuje bieżącą pieczę nad nim od 2014 r. Sąd podziela stanowisko organu, że co do zasady tylko osoby wymienione w katalogu art. 4 ust. 2 ustawy posiadają legitymację do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko. Katalog ten jest ściśle określony. Nie uwzględnia przy tym osób faktycznie sprawujących opiekę nad małoletnimi, które nie wystąpiły do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Zgodnie z przyjętymi poglądami orzecznictwa i doktryny, przy stosowaniu przepisów pierwszeństwo przyznaje się co do zasady wykładni literalnej. Wobec powyższego, Uczestnik faktycznie nie posiadałby legitymacji do pobierania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności gdy istnieją ważniejsze niż literalne pojmowanie normy, zasad i wartości, wolno od tej wykładni odstąpić. Wówczas pierwszeństwo mają wykładnie celowościowa, systemowa i prokonstytucyjna. Co więcej, niekiedy odwołanie się wyłącznie do wykładni literalnej narusza konstytucyjne zasady, w tym zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a także sprawiedliwości społecznej i dbania przez Państwo o interes i dobro dziecka. Taka sytuacja wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Zastosowanie przez organ wykładni literalnej, co skutkowało odmową przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz Małoletniego, godzi w konstytucyjne zasady uregulowane w art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji. Pierwszy z nich stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Z kolei art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji gwarantuje ochronę dziecka oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Kierując się powyższymi konstytucyjnymi zasadami, Państwo powinno dbać o interesy dziecka, a także chronić jego dobro. Ustawa zasadnicza nakłada również na organy publiczne obowiązki związane z zaspokajaniem bieżących potrzeb dziecka, wychowaniem czy jego utrzymaniem, w szczególności w przypadku dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej. Obowiązki te wykonywane są między innymi poprzez pomoc opiekunom w zaspokajaniu bieżących potrzeb małoletnich, w tym pomoc materialną. Opiekun sprawujący bieżącą pieczę nad dzieckiem ma zatem prawo skutecznie domagać się od instytucji publicznych pomocy przy sprawowaniu tej opieki w postaci przyznania świadczenia pieniężnego. Co więcej, kwestię dbania o dobro dziecka reguluje umowa międzynarodowa, tj. art. 20 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Zgodnie z jego brzmieniem, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Zatem, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczanie interesów dziecka. Wobec powyższych ustaleń, odwołanie się przez organ wyłącznie do literalnego brzmienia art. 4 ust. 2 ustawy i odmowa przyznania prawa do pobierania świadczenia wychowawczego narusza dobro dziecka, na rzecz którego przyznawane jest przedmiotowe świadczenie. Tym samym godzi w Konstytucyjne zasady i gwarancje mające na celu zapewnienie dziecku ochrony ze strony Państwa i jego instytucji. W przedmiotowej sprawie faktyczny opiekun, tj. Uczestnik, został bowiem pozbawiony środków niezbędnych do jego utrzymania i wychowania. Skoro to Uczestnik faktycznie zajmuje się wychowaniem Małoletniego, zaspokaja jego codzienne potrzeby, ponosi odpowiedzialność za jego rozwój, jak i podejmuje decyzje w istotnych sprawach oraz zarządza majątkiem dziecka, tym samym posiada prawo do pobierania świadczenia wychowawczego w celu chociażby częściowego pokrywania ww. potrzeb. Nadto, stosowanie wykładni literalnej w sytuacji, gdy rodzic małoletniego posiada ograniczoną władzę rodzicielską, jest w tym przypadku nieuzasadnione, narusza cel, dla którego przedmiotowe świadczenie zostało wprowadzone przez ustawodawcę. Stąd też Sąd uznał, że w celu lepszej ochrony interesów Małoletniego należy zastosować w sposób bezpośredni celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. W konsekwencji, uzasadnia to możliwość przyznania Uczestnikowi świadczenia, o którym mowa w cyt. ustawie na rzecz Małoletniego. Powyższe stanowisko Sądu znajduje w pełni poparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych - vide wyroki WSA w Gliwicach w sprawie II SA/Gl 1720/22, LEX nr 3514380, WSA w Łodzi w sprawie II SA/Łd 960/22, LEX nr 3512422, WSA w Gdańsku w sprawie III SA/Gd 736/21, LEX nr 3282095, WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 373/18, LEX nr 2520178 oraz powołane tam orzecznictwo. Nadmienić należy, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 8 ustawy, które wykluczałyby prawo do przyznania Uczestnikowi świadczenia wychowawczego. Mając powyższe na uwadze, zarzuty skargi należało uznać za w pełni uzasadnione i Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935) orzekł jak w sentencji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.