II SA/Bd 377/11

Dnia 15 czerwca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Wojciech Jarzembski sędzia WSA Renata Owczarzak Protokolant: Krzysztof Cisewski po rozpoznaniu w II Wydziale na rozprawie w dniu 15 czerwca 2011 roku sprawy ze skargi V. P na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia[...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz skarżącej kwotę 257 (dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. uznał za nienależnie pobrane świadczenie na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka K. P. wypłacone skarżącej V. P.w okresie od dnia 12 czerwca 2007 r. do dnia 31 maja 2010 r. w wysokości 33 431 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że od dnia 25 stycznia 2005 r. skarżąca była ustanowiona opiekunem prawnym i rodziną zastępczą dla małoletniego K.P. i od tego dnia została objęta miesięczną pomocą pieniężną na częściowe pokrycie kosztów utrzymania małoletniego. Od dnia objęcia pomocą, co pół roku były przeprowadzone wywiady środowiskowe w celu uaktualnienia sytuacji materialno - bytowej, rodzinnej i dochodowej dziecka, a co 6 miesięcy były przekazywane do Sądu wywiady dotyczące sytuacji opiekuńczo - wychowawczej dziecka. Przy tej okazji Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS) uzyskał informację o wydaniu przez sąd w dniu 16 maja 2007 r. postanowienia umarzającego postępowanie wykonawcze z uwagi na uzyskanie pełnoletności przez matkę małoletniego. W związku z tym zostało wszczęte przez organ postępowanie w sprawie uchylenia pomocy pieniężnej na K.. W jego efekcie ustalono, że postanowienie Sądu z dnia 16 maja 2007 r. skarżąca odebrała w dzień 6 czerwca 2007 r. i nie powiadomiła o tym MOPS. Wyjaśniając tą sytuację skarżąca stwierdziła, że nie zrozumiała treści postanowienia. Organ podkreślił, że skarżąca miała możliwość wyjaśnienia treści postanowienia Sądu zwracając się o pomoc do pracownika socjalnego, który co najmniej raz na pół roku był obecny na wywiadach w jej domu oraz że skarżąca była pouczona o konieczności informowania MOPS o każdej zmianie sytuacji osobistej i materialnej - pouczenia znajdowały się decyzjach z dnia 4 kwietnia 2005 r., 12 maja 2006 r. i 9 października 2006 r. dotyczących przyznanego świadczenia. W odwołaniu od powyższego postanowienia skarżąca wniosła o jego uchylenie, zarzucając organowi naruszenie przepisów art. 8 i 9 kodeksu postępowania administracyjnego (kpa) poprzez naruszenie zasady zaufania obywateli do organów państwa oraz obowiązku należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, będących przedmiotem postępowania administracyjnego oraz obowiązku czuwania, aby strony i uczestnicy postępowania nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i udzielenia niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Naruszenia powyższych zasad skarżąca upatruje w niewyjaśnieniu jej przez organy treści postanowienia Sądu z dnia 16 maja 2007 r. i jego związku ze zmianą jej sytuacji osobistej i materialnej, która z kolej miałaby wpływać na prawo do świadczeń. Skarżąca podniosła także, że MOPS przeprowadzając regularnie szczegółowy wywiad środowiskowy dysponował wszelkimi danymi dotyczącymi dziecka, jej matki, oraz skarżącej, a mimo to obciążył skarżącą odpowiedzialnością za niezgłoszenie zmian o sytuacji osobistej i majątkowej, oraz że organ nie skorzystał ze swojego prawa wynikającego z art. 105 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, do żądania od sądu informacji, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia o przyznaniu lub wysokości świadczeń z pomocy społecznej. Ponadto skarżąca stwierdziła, że uzyskaną pomoc pieniężną na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka zużyła zgodnie z przeznaczeniem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. (SKO) decyzją z dnia 15 lutego 2011 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie SKO wskazało, że w decyzji z dnia 4 kwietnia 2005 r., jak i z dnia 9 października 2006 r. przyznających świadczenie na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka K. P., organ I instancji pouczył skarżącą, że jest ona obowiązana do niezwłocznego powiadamiania Rejonowego Ośrodka Pomocy Społecznej "[...] w B.o każdej zmianie sytuacji osobistej i dochodowej powierzonego dziecka oraz o każdej zmianie postanowienia Sądu Rejonowego Wydziału Rodzinnego i Nieletnich zgodnie z przepisem art. 109 ustawy o pomocy społecznej. W związku z tym skarżąca otrzymując postanowienie Sądu Rejonowego w Bydgoszczy V Wydziału Rodzinnego i Nieletnich z dnia 16 maja 2007 r., którym umorzono postępowanie wykonawcze z uwagi na ukończenie przez matkę małoletniego K. 18 roku życia, winna o fakcie tym powiadomić organ I instancji. Jeżeli zaś, jak twierdzi, nie rozumiała treści postanowienia, powinna skontaktować się z sądem w celu uzyskania stosownych wyjaśnień, a przede wszystkim o postanowieniu tym powiadomić organ I instancji, zgodnie z pouczeniami zawartymi w decyzjach ROPS z dnia [...] kwietnia 2005 r. i z dnia [...] października 2006 r. Organ II instancji stwierdził, że z faktu nie powiadomienia organu I instancji o otrzymaniu postanowienia Sądu z dnia 16 maja 2007 r. wynika, że skarżąca świadomie zataiła przed organami administracji jego otrzymanie w dniu 4 czerwca 2007 r. Organ podkreślił, że od 1 marca 2005 r. co pół roku były przeprowadzane wywiady środowiskowe w celu uaktualnienia sytuacji materialno- bytowej, rodzinnej i dochodowej dziecka, każdorazowo podpisywane przez skarżącą. Miała więc skarżąca okazję aby zapytać pracownika przeprowadzającego wywiad czego dotyczy postanowienie Sądu z dnia 16 maja 2007 r., a tego nie zrobiła. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca zarzuciła organom, tak jak w odwołaniu, naruszenie przepisów art. 8 i 9 ustawy kodeks postępowania administracyjnego i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi stwierdziła, że składając wyjaśnienia w MOPS podała, że nie rozumie treści postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 16 maja 2007 r., a w szczególności związku pomiędzy treścią tego postanowienia a decyzją MOPS, czego organ nie wziął pod uwagę rozpoznając sprawę. Skarżąca podkreśliła, że organy administracji w sposób całkowicie dowolny i nieuprawniony dokonały utożsamienia faktu doręczenia jej postanowienia "o umorzeniu postępowania wykonawczego", z faktem powzięcia wiadomości o "zmianie sytuacji osobistej i materialnej", podczas gdy z treści samego postanowienia, jak i z jakichkolwiek innych dokumentów nie wynika, aby została powiadomiona o znaczeniu prawnym i faktycznym doręczonego jej dokumentu. Skarżąca wskazała także, że MOPS, z racji przeprowadzanych regularnie wywiadów dysponował wszelkimi danymi dotyczącymi dziecka, jego matki, jak i skarżącej i że pomimo tego ją obciążył odpowiedzialnością za niezgłoszenie zmian w sytuacji osobistej i majątkowej, oraz że nie skorzystał ze swojego prawa, wynikającego z art. 105 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, do żądania od Sądu informacji, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia o przyznaniu lub wysokości świadczeń z pomocy społecznej. Skarżąca podała także, że pobrana przez nią pieniężna pomoc na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka została już zużyta zgodnie z przeznaczeniem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie albowiem zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy prawa w sposób mający wpływ na wynik sprawy. Organy administracji przedwcześnie uznały wypłacone skarżącej w okresie od 12 czerwca 2007 r. do 31 maja 2010 r. świadczenie za nienależnie pobrane i nie wskazały postawy prawnej wydania takiego rozstrzygnięcia jak zaskarżone. Na wstępie wskazać należy, że z przedłożonych sądowi akt administracyjnych bezspornie wynika, że postanowieniem z dnia 25 stycznia 2005 r. (sygn. akt V Nsm 580/04) Sąd Rejonowy w Bydgoszczy V Wydział Rodzinny i Nieletnich ustanowił opiekę prawną oraz rodzinę zastępczą dla małoletniego K. P. w osobie jego babci, skarżącej V. P.. W związku z tym ROPS Błonie, decyzją z dnia 4 kwietnia 2005 r. przyznał skarżącej miesięczną pomoc pieniężną na K. w wysokości 60 % kwoty 1621 zł, tj. 972,60 zł miesięcznie na okres od dnia 1 marca 2005 r. do dnia 1 grudnia 2011 r., a w okresie od dnia 2 grudnia 2011 r. do dnia uzyskania przez dziecko pełnoletności, w wysokości 40% kwoty 1621 zł, tj.- 627,60 zł. Decyzją z dnia 12 maja 2006 r. ROPS Błonie zmienił wysokość przyznanego skarżącej świadczenie pomniejszając je o 50 zł w związku z ustaleniem, że małoletni K. otrzymuje od maja 2006 r. dobrowolne alimenty od swojego ojca w wysokości 100 zł miesięcznie. W dniu 20 kwietnia 2010 r. ROPS Błonie uzyskał informację o wydaniu przez Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, w dniu 16 maja 2007 r. postanowienia o umorzeniu postanowienia wykonawczego z uwagi na uzyskanie pełnoletności przez matkę małoletniego K. P.. Organ ustalił, że postanowienie to skarżącej doręczono w dniu 6 czerwca 2007 r. i że nie poinformowała ona ROPS o otrzymaniu tego postanowienia, twierdząc że nie zrozumiała jego treści. Organ podkreślił, że skarżąca była pouczona o konieczności poinformowania organu o takim postanowieniu Sądu Rejonowego. W związku z tym organ uznał, że świadczenie wypłacone skarżącej w okresie od dnia 12 czerwca 2007 r. do dnia 31 maja 2010 r. na częściowe pokrycie kosztów utrzymania K. jest świadczeniem nienależnym. Kwestia to jest przedmiotem sporu w niniejszej sprawie. W celu wyjaśnienia tej spornej kwestii koniecznym jest odwołanie się do przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1362), stanowiącej podstawę materialno -prawną rozpoznania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej decyzji. Po pierwsze należy wskazać na treść przepisów przywołanych przez organ I instancji jako podstawę prawną rozstrzygnięcia. Zgodnie zatem z przepisem art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej (dalej w skrócie: "u.p.s."), użyte w ustawie określenie: świadczenie nienależnie pobrane oznacza - świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowanie o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Stosownie natomiast do treści art. 98 u.p.s., świadczenie nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Na podstawie tych dwóch przepisów (nie można bowiem uznać, że podstawą rozstrzygnięcia organu I instancji był także przywołany przez ten organ art. 78 u.p.s. jako że nie została wskazana żadna z 11 jednostek redakcyjnych tego przepisu) organ I instancji wydał decyzję, której sentencja brzmi: uznać za nienależnie pobrane wypłacone świadczenie w wysokości 33431 zł w okresie od 12 czerwca 2007 r. do 31 maja 2010 r. na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka K. P.." Rozstrzygnięcie tej treści nie odpowiada, w ocenie Sądu powołanej przez organ podstawie prawnej. Żaden z przywołanych przez organ przepisów nie wyjaśnia tego rozstrzygnięcia. Art. 6 pkt 16 u.p.s. zawiera jedynie definicję pojęcia "świadczenie nienależnie pobrane", a przepis art. 98 u.p.s. ewidentnie stanowi podstawę do wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, a o tym organ w swojej decyzji nie orzekł. Wskazać w tym miejscu należy, że w zasadzie żaden z przepisów u.p.s. nie stanowi wprost podstawy prawnej do wydania decyzji o takiej treści, jak rozważana decyzja organu I instancji z dnia 10 stycznia 2011 r. Ustawa ta określa zasady przyznawania świadczeń z pomocy społecznej, a także zawiera regulacje dotyczące weryfikacji ostatecznych decyzji administracyjnych przyznających świadczenie z pomocy społecznej. I tak stosownie do treści art. 106 ust. 5 u.p.s. organ administracji zamienia lub uchyla decyzję przyznającą stosownie świadczenie z powodu pobrania nienależnego świadczenia. Można zatem przyjąć, że pobranie nienależnego świadczenia ustawodawca traktuje jako przesłankę zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie, a nie jako rodzaj rozstrzygnięcia (vide: wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 czerwca 2008 r.; sygn. akt IV SA/GL 26/08 System Informacji Prawnej Lex nr 509427). Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że przedwczesnym było uznanie przez organy obu instancji świadczenia wypłaconego skarżącej w okresie od 12 czerwca 2007 r. do 31 maja 2010 r. za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. Nie można bowiem przyjąć, jak chciałby tego organ, że nie powiadomienie ROPS Błonie przez skarżącą o otrzymaniu postanowienia Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 16 maja 2007 r. o umorzeniu postępowania wykonawczego z uwagi na uzyskanie pełnoletności przez matkę małoletniego K. P.jest równoznaczne z niepoinformowaniem o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej, o czym mowa jest w art. 6 pkt 16 u.p.s. i że tak to powinna rozumieć skarżąca. Zgodzić należy się z twierdzeniem skarżącej, że z treści tego postanowienia nie wynika zakres umorzenia. W szczególności zaś nie ma pewności co do tego, czy umorzenie dotyczy zarówno opieki prawnej, jak i ustanowienia rodziny zastępczej, a o obu tych instytucjach orzeczono w postanowieniu Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia [...] stycznia 2005 r.(sygn. akt V Nsm [...]) i co należy podkreślić są to dwie różne kategorie prawne. Zgodnie z przepisem art. 94 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59; z późn. zm.) opiekę ustanawia się dla dziecka w sytuacji gdy żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani. Stosownie natomiast do treści art. 109 § 1 i § 2 pkt 5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, umieszczenie w rodzinie zastępczej możliwe jest w sytuacji, gdy dobro dziecka jest zagrożone. Uzasadnienie postanowienia o umorzeniu postępowania wykonawczego jest bardzo lakoniczne i nie wyjaśnia znaczenia powziętego rozstrzygnięcia. Nie można wobec tego zarzucić skarżącej, że w chwili otrzymania postanowienia Sądu Rejonowego z dnia [...]maja 2007 r. dowiedziała się o okolicznościach, o których zobowiązana była powiadomić ROPS. W tym miejscu koniecznym jest wskazanie na treść art. 109 u.p.s. zgodnie z którym osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Odnosząc treść tego przepisu do realiów niniejszej sprawy należy przyjąć, że wynika z niego dla skarżącej obowiązek poinformowania organu o każdej zmianie jej sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej wiążącej się z podstawą przyznania świadczenia. W ocenie sądu, skarżąca mogła, ze względu na lakoniczną treść postanowienia Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia [....] maja 2007 r., nie uznać, że zmienia ono jej sytuację osobistą dochodową lub majątkową. Należy także dodatkowo wskazać, że treść pouczenia zawartego w decyzji przyznającej świadczenie z dnia 4 kwietnia 2005 r. oraz w decyzji zmieniającej wysokość świadczenia z dnia 9 października 2006 r. nie jest zgodna z treścią art. 109 u.p.s. została zmieniona przez organ. Organ poucza mianowicie, że zgodnie z art. 109 u.p.s. rodzina zastępcza obowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia ROPS w Bydgoszczy o każdej zmianie sytuacji osobistej i dochodowej powierzonego dziecka oraz o każdej zmianie postanowienia Sądu Rejonowego Wydział Rodzinny i Nieletnich. Z przedstawionych sądowi przez organ akt sprawy nie wynika, aby któraś z wymienionych w tym pouczeniu okoliczności zaszła w niniejszej sprawie. Sytuacja osobista ani dochodowa małoletniego K. nie uległa zmianie. Skarżąca nie otrzymała też postanowienia Sądu Rejonowego, z którego wynikałoby, że zmienia ono postanowienie z dnia 25 stycznia 2005 r. albo, że w ogóle zmienia jakieś postanowienie. Podkreślić należy, że skarżąca miała prawo uznać, że jest związana treścią pouczenia zawartego w decyzjach przyznających jej świadczenie i jeżeli nie została poinformowania przez organ o rzeczywistej treści art. 109 u.p.s., to organ nie ma podstaw do formowania zarzutów o nie wywiązywaniu się przez skarżącą z wynikających z tego artykułu obowiązków. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że ustalenie organów co do tego, że świadczenie wypłacone skarżącej w okresie od dnia 12 czerwca 2007 r. do dnia 31 maja 2010 r. są nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. nie znajduje uzasadnienia w zebranym w sprawie materiale dowodowym, co powoduje konieczność uchylenia zaskarżonych rozstrzygnięć jak w pkt 1 sentencji wyroku stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270; z późn. zm.). O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono jak w pkt 2 sentencji wyroku na podstawie art. 152, a o kosztach postępowania, jak w pkt 3 sentencji wyroku, zgodnie z zasadą wynikającą z art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponownie rozpoznając sprawę organ rozważy czy sporne świadczenie można uznać za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt 16 w zw. z art. 109 u.p.s. oraz czy jest to przesłanka do wydania decyzji o zmianie lub uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s., a w następnej kolejności do wydania decyzji o zwrocie tego świadczenia na podstawie art. 98 w zw. z art. 104 ust. 4 u.p.s.