II SA/Bd 533/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Piechowiak po rozpoznaniu w dniu 25 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S.P. na postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 29 czerwca 2017 r. sygn. akt II SA/Bd 533/17 w sprawie ze skargi S.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia podziału nieruchomości postanawia zmienić postanowienie referendarza sądowego z dnia 29 czerwca 2017 r. i: 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, 2. odmówić przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata W dniu [...] czerwca 2017 r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wniosek (formularz PPF) w którym, skarżący zwrócił się o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z oświadczenia wnioskodawcy o jego stanie rodzinnym, majątku i dochodach, złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, o której mowa w art. 233 § 1 w związku z § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) wynika, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Miesięczny dochód gospodarstwa skarżącego wynosi łącznie [...] zł z tytułu wynagrodzenia ze stosunku pracy oraz świadczenia rentowego. Wskazał, że posiada mieszkanie o powierzchni [...] m2. Oświadczył, że nie posiada oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Ponadto wnioskodawca podał, że miesięcznie ponosi następujące wydatki: zakup leków, media, rehabilitacja, spłata pożyczki, dojazdy żony do pracy na łączną sumę ok. [...] zł. Według PIT-40A rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy za 2016 r. uzyskał dochód w wysokości [...] zł natomiast w 2016 r. jego żona uzyskała dochód w wysokości [...] zł według PIT-40. W związku z powziętymi wątpliwościami na podstawie przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 2 czerwca 2017 r. wezwał stronę do uzupełnienia wniosku poprzez przedłożenie w terminie 7 dni wskazanych w wezwaniu dokumentów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca nadesłał oświadczenie, w którym wskazał, że nie posiada kont i lokat dewizowych, na zakup paliwa wydaje miesięcznie około 150-200 zł, zaś opłaty OC i remonty samochodu pokrywa z córka po połowie. Do oświadczenia dołączył kserokopie wymaganych dokumentów. Po analizie zgromadzonego materiału dowodowego referendarz sądowy postanowieniem z dnia 29 czerwca 2017 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Referendarz sądowy uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. Wprawdzie wnioskodawca odpowiedział na zarządzenie z dnia 2 czerwca 2017 r., to jednak – zdaniem referendarza sądowego – skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Skarżący wniósł od powyższego postanowienia sprzeciw podnosząc, że mieszkanie w którym zamieszkuje wraz z żoną nie jest ich własnością i nie mają do niego żadnego tytułu prawnego. Ponadto od uzyskiwanych dochodów poza wydatkami na mieszkanie, leki należy również odjąć koszty zakupu wyżywieni i ewentualnych kosztów remontowych domu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy m. in. osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Jej celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Z tego powodu to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Jednocześnie zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądowym ukształtował się pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2008 r., II OZ 1220/08). W piśmiennictwie wskazuje się z kolei, że to podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy zobowiązany jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo iż podjął wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi, Warszawa 2006, s. 504). W interesie wnioskodawcy leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby zasadność uwzględnienia jego wniosku. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Przyjmuje się również, że jeżeli fakty podane we wniosku nie znajdują pokrycia w aktach sprawy, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 09 września 2004 r., FZ 360/04, nie publ. czy postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2005 r., II FZ 470/05 nie publ.). W niniejszej sprawie skorzystano z możliwości o jakiej mowa w art. 255 p.p.s.a. i zobowiązano wnioskodawcę do dostarczenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. Z formularza i odpowiedzi na powyższe wezwanie wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Miesięczny dochód gospodarstwa skarżącego wynosi łącznie [...] zł z tytułu wynagrodzenia ze stosunku pracy oraz świadczenia rentowego. Wskazał, że posiada mieszkanie o powierzchni [...] m2. Oświadczył, że nie posiada oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Ponadto wnioskodawca podał, że miesięcznie ponosi następujące wydatki: zakup leków, media, rehabilitacja, spłata pożyczki, dojazdy żony do pracy na łączną sumę ok. [...] zł. Według PIT-40A rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy za 2016 r. uzyskał dochód w wysokości [...] zł natomiast w 2016 r. jego żona uzyskała dochód w wysokości [...] zł według PIT-40. W tym stanie sprawy Sąd stwierdził, że skarżący wykazał zasadność wniesionego żądania w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem orzekającego skarżący nie ma realnych możliwości poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Środki, jakimi dysponuje skarżący pozwalają mu na zaspokojenie potrzeb bytowych swoich i żony jedynie w podstawowym zakresie. Wnioskodawca natomiast nie dysponuje żadnymi oszczędnościami ani też majątkiem, którego ewentualne zbycie lub obciążenie prawem na rzecz osoby trzeciej mogłoby przynieść dochód pozwalający na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania. Z tych względów Sąd uznał, że wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie – bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny – uiścić kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Odnosząc się natomiast do wniosku w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, Sąd uznał, że na obecnym etapie postępowania, wniosek ten nie jest uzasadniony. Wskazać należy, że przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie jest warunkiem koniecznym dla skutecznego rozpoznania złożonej przez wnioskodawcę skargi. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji nie jest bowiem obwarowane przymusem adwokacko – radcowskim. Ponadto Sąd I instancji obowiązany jest czuwać nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Sąd także ocenia czy organy administracyjne zastosowały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze (art. 134 P.p.s.a. - z pewnymi wyjątkami, które w sprawie nie występują). Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez skarżących zarzutów czy braku ich zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (skarżący nie mają obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadane pod względem jego zgodności z prawem (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1134/04). Prawidłowość stanowiska, że dla oceny udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika ma znaczenie etap postępowania sądowoadministracyjnego potwierdza z kolei w swoim orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny (vide: postanowienia z dnia 19 maja 2011 r. i z dnia 26 października 2011 r. - sygn. akt II GZ 245/11 i II FZ 509/11). Sąd wziął również pod uwagę fakt, że skarżący sam sporządził skargę, wyraźnie artykułuje swoje żądania i zarzuty a także korzysta ze środków zaskarżenia jak chociażby poprzez wniesienie rozpatrywanego sprzeciwu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy rozpatrzył sprzeciw zgodnie z art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), obowiązującym w sprawach postępowań wszczętych po dniu 15 sierpnia 2015 r. Na podstawie tego przepisu, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności przemawiające za przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.