II SA/Bd 960/11

Dnia 17 października 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grażyna Malinowska - Wasik (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Elżbieta Piechowiak sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant: Krzysztof Cisewski po rozpoznaniu w II Wydziale na rozprawie w dniu 4 października 2011 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Bydgoszczy W. K. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia[...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] nr [...] Wójt Gminy P., działając na podstawie art. 2, art. 17 ust. 1, 2, 3 i 4, art. 24 ust. 1, 2, 2a, 3, 3a, 3b i 4, art. 26 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), art. 66 ust. 1 pkt 28 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych (Dz.U. Nr 210, poz. 21-35 ze zm.), oraz art. 6 ust. 1 pkt 21 i ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.), po rozpatrzeniu nadesłanego do organu w dniu 12 maja 2011 r. wniosku W. G. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką – I. S. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, odmówił w/w przyznania wnioskowanego świadczenia oraz związanych z nim składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Jako powód podjętego rozstrzygnięcia organ wskazał na niespełnienie przez wnioskodawczynię ustawowej przesłanki w postaci rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Organ podkreślił, że z dołączonego do wniosku świadectwa pracy z dnia [...] wynika, że strona nie zrezygnowała z zatrudnienia, lecz została zwolniona z pracy przez pracodawcę, co w ocenie organu nie jest jednoznaczne z rezygnacją z zatrudnienia. Od powyższej decyzji W. G. wniosła odwołanie, w którym domagając się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyjaśniła, że zwolnienie się z pracy rozważała już [...], lecz ze względu na brak grupy inwalidzkiej matki nie mogła tego uczynić, że w [...] złożyła wniosek o przyznanie grupy inwalidzkiej matce, co nastąpiło w [...] i, że wtedy właśnie to podjęła decyzję o zwolnieniu się z pracy, jednakże decyzja zbiegła się z ze zwolnieniami grupowymi w pracy. Po upływie więc trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia tj. od [...] pozostaje bez pracy. Ponadto odwołująca wskazała, że obecnie nie może podjąć pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad chorą matką, a jest jedyną osobą, która taką opiekę może sprawować, że nie chciałaby oddać matki do domu opieki oraz, że matka jej cierpi na daleko posuniętą chorobę Alzheimera i padaczkę. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] nr [...] orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ zaznaczył, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych określa dwa niezależne od siebie stany faktyczne uprawniające do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. pierwszy w którym osoba legitymowana nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz drugi, w którym osoba legitymowana rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się takim orzeczeniem. Zdaniem organu, W. G. nie można zaliczyć do żadnego ze wskazanych przypadków, albowiem jak wynika z dołączonego do akt sprawy zaświadczenia KRUS nr [...] z dnia [...] podlega ona ubezpieczeniu społecznemu rolników. Przytaczając treść art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ wskazał, że brak podjęcia lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu tego przepisu oznacza, że mamy do czynienia z osobą bezrobotną, która była zatrudniona lub wykonywała pracę zarobkową w formach w nim wskazanych i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub pracy zarobkowej w tych formach, z możliwości tej nie korzysta. Osobą bezrobotną jest zaś, zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r., Nr 69, poz. 145 ze zm.), osoba zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie albo innej pracy zarobkowej. Z powyższego wynika zatem, jak wskazał organ, że za osobę rezygnującą lub nie podejmującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie może być uznany rolnik, który musi przecież przynajmniej część czasu przeznaczyć na prowadzenie własnego gospodarstwa rolnego. Ponadto organ powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2011 r. o sygn. akt I OSK 1987/10, w którym wyrażone zostało stanowisko, iż sam fakt pozostawania rolnikiem wyklucza daną osobę z kręgu osób, które mogą otrzymać świadczenie pielęgnacyjne. W związku z tym organ stwierdził, że zaskarżona decyzja pomimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu, jako że nie przyznaje ona stronie wnioskowanego świadczenia. Na powyższą decyzję W. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, domagając się uchylenia decyzji organów obu instancji i przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Skarżąca podkreśliła, że spełnia wszystkie przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. jako córka I. S. obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym względem matki, nie podejmuje obecnie pracy tylko i wyłącznie z tego powodu, że musi opiekować się matką, a ta zaś legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sprzeczne z obowiązującym porządkiem prawnym jest więc dla niej, stawianie jej dodatkowego, nie wynikającego ze wskazanego przepisu wymogu w postaci nie posiadania gospodarstwa rolnego, zważywszy że jest to niewielkie gospodarstwo rolne, położone w innej miejscowości, którym zajmuje się wyłącznie jej mąż, uprawiając rolę a nie hodowlę. Ponadto skarżąca przytoczyła okoliczności wskazujące na bardzo zły stan zdrowia matki, zaznaczając przy tym, że jest jedyną osobą która może zapewnić jej stałą opiekę. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje kontrolę zaskarżonych aktów prawnych pod względem zgodności z prawem, to jest bada czy kwestionowany akt nie narusza przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania administracyjnego, zaś uwzględnia skargę, eliminując tenże akt z obrotu prawnego tylko wówczas, gdy stwierdzi, że narusza on prawo w stopniu co najmniej mogącym wpływać na wynik sprawy. Orzekając sąd nie może kierować się względami słuszności czy sprawiedliwości społecznej. W świetle powyższych kryteriów wniesioną skargę należało uznać za uzasadnioną. Podstawę materialnoprawną wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowił art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce lub ojcu (pkt 1), innym osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny (pkt 2), a także opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 3), jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki między innymi nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W świetle powyższej regulacji przyznanie uprawnienia do wskazanego świadczenia uzależnione jest od łącznego spełnienia następujących warunków: 1) osoba ubiegająca się o świadczenie należy do osób w niej wymienionych, 2) osoba ta sprawuje opiekę nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) wnioskodawca nie podejmuje lub zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania takiej opieki. Art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy wymaga, by wnioskodawca był osobą obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby potrzebującej opieki. Stosownie zaś do art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do którego tenże przepis się odwołuje, obowiązek dostarczania środków utrzymania (czyli obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo. Ze względu na to, że krewnymi w linii prostej są obok wstępnych (rodziców, dziadków, pradziadków), zstępni, czyli dzieci, wnuki, prawnuki, przeto skarżąca jako córka I. S. spełnia powyższy warunek. Nie budzi też wątpliwości, że I. S. legitymuje się orzeczeniem z dnia [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności, który datuje się od [...] i w związku z którym, jak wynika z orzeczenia, wymaga stałej opieki. Jak wynika ze skargi od śmierci ojca w październiku 2010 r. matka zamieszkuje ze skarżącą i pozostaje pod jej stałą pieczą. Według twierdzeń skarżącej (w odwołaniu i skardze) jest jedyną osobą mogącą opiekę nad matką sprawować. Jednocześnie skarżąca podnosi brak możliwości, po rozwiązaniu z nią stosunku pracy przez pracodawcę ([...]), podjęcia stałej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania powyższej opieki. Natomiast organ I instancji wskazując na rozwiązanie ze skarżącą umowy o pracę za wypowiedzeniem pracodawcy, a nie z jej inicjatywy, zaś organ II instancji na wynikającą bezspornie z akt okolicznością, że jest ona podatnikiem podatku rolnego z gospodarstwa rolnego położonego w B. i pozostaje ubezpieczona w KRUS jako rolnik (małżonka), uznały, że nie został spełniony przez nią trzeci warunek - nie podejmowania lub zrezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki. Ze stanowiskiem obydwu organów nie sposób się zgodzić. Organ I instancji uzasadniając wydane rozstrzygnięcie pominął, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wystarczy również nie podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki, natomiast sam przez się fakt posiadania przez skarżącą gospodarstwa rolnego o powierzchni [..] ha fizycznych i w związku z tym podlegania ubezpieczeniu obowiązkowemu (z mocą ustawy) w KRUS od [...] jako małżonka rolnika (wcześniej według zaświadczenia z dnia [...] do [...] jako rolnik), nie daje podstawy do pozbawienia jej uprawnienia do otrzymania wnioskowanego świadczenia, o ile spełnione będą pozostałe dwie wymienione wyżej, określone przepisem art. 17 ustawy przesłanki. Przede wszystkim już do treści samego art. 17 ust. 1 -4 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono warunku nieposiadania gospodarstwa rolnego, czy też niewykonywania pracy we własnym gospodarstwie dla uzyskania przez wnioskodawcę pozytywnej decyzji. Poza tym rolnika podlegającego ubezpieczeniu w KRUS z racji posiadania - prowadzenia gospodarstwa rolnego nie wymienia się w art. 17 ust. 5 wśród określonych w nim przesłanek przesądzających o braku uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego, zaś sama dokonana w decyzji SKO interpretacja art. 3 pkt 22 ustawy nie uprawnia do rozszerzenia tychże przesłanek na każdą osobę będącą rolnikiem. Zważyć bowiem należy, że jakkolwiek wykonywanie wielu czynności pielęgnacyjnych wobec osoby takiej, jak matka skarżącej, z racji jej niepełnosprawności, zajmuje sporo czasu, co czyni niemożliwym równoczesne zatrudnienie lub pracę w formach wyszczególnionych w tym ostatnim przepisie, a tym samym uzasadnia wymóg rezygnacji z zajęć w nim wymienionych jako konsekwencję konieczności pełnienia pieczy, to taka sytuacja nie musi co do zasady mieć miejsce w przypadku, gdy opiekę sprawuje rolnik - właściciel (współwłaściciel) gospodarstwa rolnego. Nie zawsze posiadanie gospodarstwa rolnego oznacza, iż rolnik sam w nim pracuje -może on zlecać wykonywanie w nim czynności wynajętym osobom, w przypadku niezbyt dużego gospodarstwa i mniej absorbującego charakteru prowadzonej w nim produkcji (np. nieprowadzenia hodowli) wystarczające może okazać się zajmowanie się gospodarstwem wyłącznie przez jednego z małżonków, lub wręcz grunt może leżeć odłogiem (pozostawać bez uprawy). Możliwe są też sytuacje, w których prace we własnym, małym gospodarstwie zajmują mało czasu, ale jednocześnie przynosi ono niewiele dochodu. Z powyższych powodów często rolnicy lub ich małżonki podejmują zatrudnienie poza rolnictwem w rozumieniu określonym w art. 3 pkt 22 ustawy. W sytuacji zaś, gdy mimo wskazanych możliwości rolnik takiego zatrudnienia nie podejmuje lub z wykonywanej pracy rezygnuje z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, wobec której jest zobowiązany alimentacyjnie, to w ocenie Sądu - nie ma podstaw do odmówienia mu uprawnień do świadczenia, o którym mowa w art. 17 ustawy tylko z tej przyczyny, że jest rolnikiem. W niniejszej sprawie skarżąca od [...] do czasu rozwiązania z nią stosunku pracy w ramach zwolnień grupowych z dniem [...], zatrudniona była na poczcie, w tym na pełnym etacie, od [..] (vide świadectwo pracy - k. 4 akt). W świetle zaświadczenia wystawionego przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w Ś., w czasie tym nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników (vide akta II instancji). Z art. 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r., Nr 50, poz. 291 ze zm.) wynika, że przepisów dotyczących ubezpieczeń rolnika i świadczeń mu przysługujących, nie stosuje się do małżonka rolnika, jeśli małżonek ten nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z gospodarstwem rolnym. Powyższe zdaje się dowodzić, że faktycznie, zgodnie z wyjaśnieniami skarżącej (w skardze do Sądu i na rozprawie), prace w położonym w oddalonym o około 4 km od P. gospodarstwie, w którym prowadzone są wyłącznie uprawy rolne (brak hodowli) wykonuje jej mąż. Ponownie ubezpieczenie się w KRUS z dniem [...] należy łączyć z utratą ubezpieczenia w ZUS wraz z rozwiązaniem ze skarżącą stosunku pracy. Jakkolwiek w przypadku skarżącej nie można mówić o rezygnacji z zatrudnienia w związku z konsekwencją sprawowania opieki nad cierpiącą na chorobę Alzheimera i padaczkę matką skoro jej zwolnienie z pracy nastąpiło z inicjatywy pracodawcy, to nie jest wykluczone, iż od dnia zwolnienia skarżąca nie szuka pracy właśnie z uwagi na opiekowanie się matką, której choroba postępuje i u której od [..] datuje się znaczny stopień niepełnosprawności. Podnieść w tym miejscu należy, że wręcz nawet deklarowanie przez osobę pozostającą bez pracy gotowości jej podjęcia nie wyklucza jej prawa do świadczenia, gdyby osoba taka zwróciła się do organu z odpowiednim wnioskiem z uwagi na konieczność sprawowania opieki (...) (vide wyroki NSA z dnia 2 lipca 2008 r. I OSK 1364/07 i z 24 października 2008 r. IOSK 1758/07). W następstwie niewłaściwej interpretacji przepisów prawa materialnego (art. 17 ust. 1 i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych) organ odwoławczy, z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 kpa, nie dopatrzył się potrzeby podjęcia czynności zmierzających do ustalenia stanu faktycznego sprawy zarówno w zakresie rzeczywistego sprawowania przez skarżącą opieki nad I. S., jak i tego, czy gdyby nie choroba matki byłaby ona w stanie, mimo posiadania gospodarstwa rolnego, podjąć nowe zatrudnienie, o którym mowa w art. 3 pkt 22 ustawy. Wobec powyższego, mając jednocześnie na względzie, że wykonanie w następstwie poczynionych wyżej uwag czynności wymagało będzie ponownego, przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w znacznej części (w tym w pierwszej kolejności - przeprowadzenia wywiadu środowiskowego), Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), uwzględniając skargę, orzekł o uchyleniu zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy P. W związku z zamieszczonym w skardze wnioskiem należy dodatkowo wyjaśnić, że Sąd nie posiada kompetencji do rozstrzygania o prawach lub obowiązkach stron postępowania, a więc orzeczenie o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, nawet w razie uwzględnienia skargi, pozostaje w gestii organu administracji publicznej.