I SA/Gd 1448/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Wojtynowska po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 9 marca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi L. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 sierpnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2010 r. postanawia: zmienić postanowienie referendarza sądowego z dnia 9 marca 2017 r. i: 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, 2. odmówić przyznana prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Wnioskiem, złożonym na formularzu PPF w dniu 17 stycznia 2017 r., skarżący zwrócił się o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z oświadczenia wnioskodawcy o jego stanie rodzinnym, majątku i dochodach, złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, o której mowa w art. 233 § 1 w związku z § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) wynika, że otrzymuje rentę w kwocie około 750 zł netto, która jest jego jedynym dochodem, ma na utrzymaniu małoletnią córkę, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, nie jest właścicielem żadnych nieruchomości, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł, ponosi stałe wydatki w wysokości około 500 zł miesięcznie, nie zatrudnia i nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym ani rzecznikiem patentowym. W związku z powziętymi wątpliwościami na podstawie przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718) – zwanej dalej p.p.s.a. referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 15 grudnia 2016 r. wezwał stronę do uzupełnienia wniosku poprzez przedłożenie w terminie 7 dni wskazanych w wezwaniu dokumentów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca nadesłał oświadczenie, w którym wskazał, że ma 66 lat, jest emerytem-inwalidą bez możliwości wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia, oraz że wraz z córką utrzymują się wyłącznie ze świadczenia z ubezpieczenia emerytalnego – w ubiegłym roku z renty inwalidzkiej w wysokości około 800 zł, a obecnie z emerytury w wysokości około 1.500 zł netto miesięcznie. Świadczenie to jest zajęte przez komornika sądowego, który od wielu lat prowadzi egzekucję na rzecz gminy z tytułu podatku od nieruchomości – wysokość egzekwowanego roszczenia wynosi ponad 1.000.000 zł. W styczniu br. wnioskodawca otrzymał zawiadomienie o wszczęciu kolejnej egzekucji na rzecz gminy z tytułu podatku od nieruchomości za 2012 r. w wysokości 40.625 zł. Wnioskodawca oświadczył także, że nie posiada żadnego rachunku bankowego, nie jest w stanie przedstawić dokumentów na okoliczność ponoszonych kosztów utrzymania siebie i dziecka, gdyż nie gromadzi żadnych rachunków ani paragonów. Od kilku lat korzysta z dzieckiem nieodpłatnie z niewielkiego mieszkania na poddaszu pawilonu handlowego w zamian za dozorowanie oraz utrzymanie porządku na całej nieruchomości, stanowiącej własność osoby trzeciej. Z tego tytułu nie ponosi żadnych opłat za zużycie prądu, gazu, wody, ogrzewania, wywozu nieczystości stałych i odprowadzania ścieków. Na zakup lekarstw i usług medycznych wydatkuje regularnie nie mniej niż 500 zł miesięcznie, ale nie przechowuje paragonów za te zakupy i usługi. Nie jest dłużnikiem ZUS, urzędu skarbowego ani banków, nie pobiera na dziecko świadczenia wychowawczego ani świadczeń rodzinnych, nie korzysta z pomocy społecznej, choć – jak uważa – spełnia kryteria objęcia go co najmniej doraźną pomocą i pomimo że otrzymywane przez niego świadczenie wystarcza na zakup żywności, lekarstw, niezbędnej odzieży oraz pomocy szkolnych jedynie na trzy tygodnie. Do oświadczenia dołączył kserokopie: potwierdzenia wypłaty emerytury za styczeń 2017 r. w kwocie 1.549,53 zł (2.696,25 zł brutto), tytułu wykonawczego z dnia 8 listopada 2016 r. wraz z zawiadomieniem z dnia 22 listopada 2016 r. o zajęciu świadczenia z ZUS do kwoty 43.387,12 zł, zawiadomienia z dnia 9 stycznia 2017 r. o wszczęciu egzekucji na wniosek gminy. Po analizie zgromadzonego materiału dowodowego referendarz sądowy postanowieniem z dnia 9 marca 2017 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Referendarz sądowy uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. Wprawdzie wnioskodawca odpowiedział na zarządzenie z dnia 26 stycznia 2017 r., to jednak – zdaniem referendarza sądowego – jego sytuacja finansowa i rodzinna wciąż pozostaje niejasna. Uzasadnione wątpliwości budzą przede wszystkim twierdzenia wnioskodawcy w świetle których, choć brakuje mu środków pieniężnych na tak podstawowe potrzeby jak żywność, lekarstwa czy zakup pomocy szkolnych dla dziecka, to nie pobiera on ani świadczenia wychowawczego (500 plus), ani świadczeń rodzinnych, jak również nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, choć ma świadomość, że spełnia kryteria jej przyznania. Niekorzystanie przez wnioskodawcę z istniejących możliwości poprawienia sytuacji finansowej swojej i dziecka, pozostającego – jak konsekwentnie podnosi – na jego wyłącznym utrzymaniu, oznaczałby brak zapobiegliwości po stronie wnioskodawcy, który przecież taką zapobiegliwością umie się wykazać, o czym świadczy samo ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Wątpliwości co do stanu rodzinnego wnioskodawcy dodatkowo potęguje fakt, że będąc rodzicem samotnie wychowującym małoletnie dziecko nie korzysta on również z możliwości wspólnego rozliczenia z nim podatku. Nie otrzymuje także alimentów na dziecko. Okoliczności te znane są orzekającemu z urzędu, gdyż wnioskodawca ubiegał się już o przyznanie mu prawa pomocy w sprawie zawisłej przed tut. Sądem, zarejestrowanej pod sygn. akt I SA/Gd 1014/15. Referendarz sądowy zwrócił przy tym uwagę, że wnioskodawca nie podaje, że jego córce została przyznana renta rodzinna z tytułu śmierci rodzica, co prowadzi do wniosku, że mógłby on ubiegać się o zasądzenie alimentów na rzecz córki od jej matki. W przypadku gdy matka uchylałaby się od ich płacenia a egzekucja komornicza okazałaby się nieskuteczna, wnioskodawca byłby uprawniony do ubiegania się o alimenty z funduszu alimentacyjnego. Świadome niepodejmowanie przez wnioskodawcę działań zmierzających przede wszystkim do poprawy sytuacji finansowej małoletniej córki prowadzi do wniosku, że albo wnioskodawca wychowuje małoletnią córkę wspólnie z jej matką, co oznacza że prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe albo też małoletnia córka przebywa z matką, co z kolei skutkuje utratą przez wnioskodawcę (a nie jego dobrowolną rezygnacją) prawa do pobierania świadczenia wychowawczego, czy wspólnego rozliczenia z dzieckiem. Oznacza to, że wnioskodawca podał nieprawdziwe dane odnośnie swojej sytuacji rodzinnej. Zauważyć także należy, że wnioskodawca twierdzi, że niepełnosprawność uniemożliwia mu wykonywanie jakiegokolwiek pracy (podjęcie zatrudnienia), jednocześnie wskazując, iż dozoruje i utrzymuje porządek (a zatem faktycznie świadczy pracę fizyczną) na nieruchomości stanowiącej własność osoby trzeciej w zamian za nieodpłatne korzystanie z mieszkania i nieponoszenie kosztów zużytej przez niego energii i innych mediów. Powyższe rodzi więc uzasadnione pytanie, czy rzeczywista sytuacja rodzinna i finansowa wnioskodawcy odpowiada okolicznościom przedstawionym przez niego we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wniósł od powyższego postanowienia sprzeciw podnosząc, że nie pobiera dodatku z programu 500+ na pierwsze dziecko ponieważ nie spełnia kryterium dochodowego (emerytura ponad 1.500 zł netto). Natomiast dozorowanie i utrzymywanie porządku na nieruchomości w zamian za darmowe mieszkanie na poddaszu nie stanowi ciężkiej pracy nawet dla inwalidy. Wnioskodawca nie może jednak podjąć zatrudnienia przez 8 godzin – prac fizycznych oraz w pozycji stojącej toteż od wielu lat nie może znaleźć zatrudnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy m. in. osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Jej celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Z tego powodu to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Jednocześnie zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądowym ukształtował się pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2008 r., II OZ 1220/08). W piśmiennictwie wskazuje się z kolei, że to podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy zobowiązany jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo iż podjął wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi, Warszawa 2006, s. 504). W interesie wnioskodawcy leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby zasadność uwzględnienia jego wniosku. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Przyjmuje się również, że jeżeli fakty podane we wniosku nie znajdują pokrycia w aktach sprawy, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 09 września 2004 r., FZ 360/04, nie publ. czy postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2005 r., II FZ 470/05 nie publ.). W niniejszej sprawie skorzystano z możliwości o jakiej mowa w art. 255 p.p.s.a. i zobowiązano wnioskodawcę do dostarczenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca nadesłał oświadczenie, w którym wskazał, że ma 66 lat, jest emerytem-inwalidą bez możliwości wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia, oraz że wraz z córką utrzymują się wyłącznie ze świadczenia z ubezpieczenia emerytalnego – w ubiegłym roku z renty inwalidzkiej w wysokości około 800 zł, a obecnie z emerytury w wysokości około 1.500 zł netto miesięcznie. Świadczenie to jest zajęte przez komornika sądowego, który od wielu lat prowadzi egzekucję na rzecz gminy z tytułu podatku od nieruchomości – wysokość egzekwowanego roszczenia wynosi ponad 1.000.000 zł. W styczniu br. wnioskodawca otrzymał zawiadomienie o wszczęciu kolejnej egzekucji na rzecz gminy z tytułu podatku od nieruchomości za 2012 r. w wysokości 40.625 zł. Wnioskodawca oświadczył także, że nie posiada żadnego rachunku bankowego, nie jest w stanie przedstawić dokumentów na okoliczność ponoszonych kosztów utrzymania siebie i dziecka, gdyż nie gromadzi żadnych rachunków ani paragonów. Od kilku lat korzysta z dzieckiem nieodpłatnie z niewielkiego mieszkania na poddaszu pawilonu handlowego w zamian za dozorowanie oraz utrzymanie porządku na całej nieruchomości, stanowiącej własność osoby trzeciej. Z tego tytułu nie ponosi żadnych opłat za zużycie prądu, gazu, wody, ogrzewania, wywozu nieczystości stałych i odprowadzania ścieków. Na zakup lekarstw i usług medycznych wydatkuje regularnie nie mniej niż 500 zł miesięcznie, ale nie przechowuje paragonów za te zakupy i usługi. Nie jest dłużnikiem ZUS, urzędu skarbowego ani banków, nie pobiera na dziecko świadczenia wychowawczego ani świadczeń rodzinnych, nie korzysta z pomocy społecznej, choć – jak uważa – spełnia kryteria objęcia go co najmniej doraźną pomocą i pomimo że otrzymywane przez niego świadczenie wystarcza na zakup żywności, lekarstw, niezbędnej odzieży oraz pomocy szkolnych jedynie na trzy tygodnie. Do oświadczenia dołączył kserokopie: potwierdzenia wypłaty emerytury za styczeń 2017 r. w kwocie 1.549,53 zł (2.696,25 zł brutto), tytułu wykonawczego z dnia 8 listopada 2016 r. wraz z zawiadomieniem z dnia 22 listopada 2016 r. o zajęciu świadczenia z ZUS do kwoty 43.387,12 zł, zawiadomienia z dnia 9 stycznia 2017 r. o wszczęciu egzekucji na wniosek gminy. W tym stanie sprawy Sąd stwierdził, że skarżący wykazał zasadność wniesionego żądania w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem orzekającego skarżący nie ma realnych możliwości poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący utrzymuje się wraz z małoletnią córką z emerytury w wysokości około 1.500 zł (kwota po zajęciu egzekucyjnym). Skarżący jest osobą niezdolną do pracy i z tego tytułu otrzymywał świadczenie rentowe przed przyznaniem prawa do emerytury. Środki, jakimi dysponuje skarżący pozwalają mu na zaspokojenie potrzeb bytowych swoich i córki jedynie w podstawowym zakresie. Wnioskodawca natomiast nie dysponuje żadnymi oszczędnościami ani też majątkiem, którego ewentualne zbycie lub obciążenie prawem na rzecz osoby trzeciej mogłoby przynieść dochód pozwalający na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania. Z tych względów Sąd uznał, że wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie – bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny – uiścić kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Odnosząc się natomiast do wniosku w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, Sąd uznał, że na obecnym etapie postępowania, wniosek ten nie jest uzasadniony. Wskazać należy, że przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie jest warunkiem koniecznym dla skutecznego rozpoznania złożonej przez wnioskodawcę skargi. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji nie jest bowiem obwarowane przymusem adwokacko – radcowskim. Ponadto Sąd I instancji obowiązany jest czuwać nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Sąd także ocenia czy organy administracyjne zastosowały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze (art. 134 P.p.s.a. - z pewnymi wyjątkami, które w sprawie nie występują). Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez skarżących zarzutów czy braku ich zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (skarżący nie mają obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadane pod względem jego zgodności z prawem (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1134/04). Prawidłowość stanowiska, że dla oceny udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika ma znaczenie etap postępowania sądowoadministracyjnego potwierdza z kolei w swoim orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny (vide: postanowienia z dnia 19 maja 2011 r. i z dnia 26 października 2011 r. - sygn. akt II GZ 245/11 i II FZ 509/11). Sąd wziął również pod uwagę fakt, że skarżący sam sporządził skargę, wyraźnie artykułuje swoje żądania i zarzuty a także korzysta ze środków zaskarżenia jak chociażby poprzez wniesienie rozpatrywanego sprzeciwu. Ponadto w piśmie z dnia 14 lutego 2017 r. i w sprzeciwie z dnia 23 marca 2017 r. skarżący wnosił jedynie o zwolnienie od "kosztów opłaty sądowej" nie uzasadniając konieczności ustanowienia w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w żaden sposób. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrzył sprzeciw zgodnie z art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), obowiązującym w sprawach postępowań wszczętych po dniu 15 sierpnia 2015 r. Na podstawie tego przepisu, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności przemawiające za przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.