I SA/Gd 165/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. C. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 maja 2017 r. o odmowie przyznania praw pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z 21 listopada 2016 r. nr [...] [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące: czerwiec, lipiec i sierpień 2009 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. M. C. wystąpiła do tutejszego Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości, w tym wpisu od skargi w kwocie 732 zł. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że jest współwłaścicielką w ⅛ części czterech nieruchomości (innych niż mieszkaniowe i rolne), na których ustanowione zostały hipoteki. Innego majątku nie posiada. Posiada natomiast zobowiązania w kwocie około 700.000 zł, które powstały w latach 2008-2013 w związku z powadzoną przez nią działalnością gospodarczą. Skarżąca wskazała, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z małżonkiem oraz dwoma małoletnimi synami (5 lat i 1,5 roku). Małżonkowie nie osiągają żadnych dochodów - małżonek skarżącej jest osobą bezrobotną. Bieżące koszty utrzymania rodziny skarżąca wykazała na poziomie 2.000 zł miesięcznie. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego podniesiono, że ze względu na istniejącą w małżeństwie skarżącej rozdzielność majątkową sytuacja majątkowa jej małżonka nie ma wpływu na zdolność skarżącej do poniesienia kosztów niniejszego postępowania. Wyjaśniono, że w okresie ostatnich sześciu miesięcy skarżąca nie korzystała ze świadczeń pomocy społecznej ani środków wypłacanych przez te ośrodki oraz że małżonkowie nie otrzymują pomocy od osób trzecich. Poinformowano, że aktualny stan zobowiązań skarżącej odpowiada wysokości zadłużenia wskazanego przez nią we wniosku, powiększonego o odsetki ustawowe i koszty procesu. Do pisma załączono: – wyciąg z rachunku bankowego skarżącej za okres od 16 października 2016 r. do 16 lutego 2017 r., którego saldo końcowe było ujemne i wynosiło 7,44 zł i na którym poza naliczanymi odsetkami od salda ujemnego nie były dokonywane inne operacje; – odpis decyzji z dnia 17 listopada 2016 r. o uznaniu skarżącej za osobę bezrobotną; – kopie faktur wystawionych na rzecz małżonka skarżącej A. C. tytułem opłat za gaz za okres od 18 listopada 2016 r. do 21 lutego 2017 r. na łączną kwotę 1.417,60 zł, za energię elektryczną za okres od 19 sierpnia 2016 r. do 10 lutego 2017 r. na łączną kwotę 1.429,22 zł oraz za wodę za okres od 19 listopada 2016 r. do 17 lutego 2017 r. na łączną kwotę 109,08 zł; – umowę majątkową z dnia 22 grudnia 2008 r. o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Po dokonaniu analizy zgromadzonego materiału dowodowego referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku stwierdził, że skarżąca nie przedłożyła wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jej sytuacji finansowej i postanowieniem z dnia 18 maja 2017 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia M. C. wniosła sprzeciw zarzucając mu naruszenie przepisów procedury w stopniu mającym istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) - dalej jako "P.p.s.a.", poprzez przyjęcie, że w sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie stronie pomocy prawnej pomimo wykazania przez nią, iż nie posiada ona praktycznie żadnego majątku i zobowiązania przenoszące 700.000 zł. W związku z tym wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie, w jakim obejmuje on jej zwolnienie od ponoszenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu powtórzono, że skarżąca nie posiada majątku, który choćby częściowo byłby w stanie zaspokoić koszty prowadzonego postępowania sądowego. Jest ona niewypłacalną dłużniczką, która nie tylko posiada zobowiązania w wysokości co najmniej 700.000 zł, lecz również nie posiada majątku, który w realnym stopniu byłby w stanie zaspokoić choćby ułamek tej kwoty. Tym samym nie ma możliwości uznania, że jest ona zdolna do ponoszenia kosztów przedmiotowego procesu sądowego. Strona podniosła, że posiada ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Tym samym, nie można traktować wszystkich spraw dotyczących małżonków jako takich, które powinny być wspólnie prowadzone. W szczególności działalność zarobkowa wykonywana w formie indywidualnej działalności gospodarczej przez jednego z małżonków jest zdecydowanie jego osobistym zobowiązaniem. Nie można traktować go jako kosztów utrzymania rodziny, na które wspólnie powinni łożyć obaj małżonkowie. Zaakcentowano, że przedmiotem skargi są sprawy leżące jedynie w obszarze zainteresowania i interesu jednego małżonka - nie sposób tym samym uznać, że drugi z małżonków ma obowiązek ponosić związane z nimi (znaczne) koszty. Zdaniem strony, ponoszone na rzecz jednego przez drugiego z małżonków koszty niniejszego postępowania stanowiłyby przejaw przysporzenia w majątku skarżącej. Postępowanie nie dotyczy spraw wspólnych dla obojga małżonków, lecz zobowiązań powstałych w związku z działalnością gospodarczą jednego z nich. Takie działanie musiałoby zostać uznane za nieodpłatne świadczenie na rzecz drugiej osoby i znacząco wykracza poza obowiązek wzajemnej pomocy, który niewątpliwie istnieje między małżonkami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Z przytoczonych powyżej regulacji wynika, że Sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia, nie rozpoznaje zaś wniosku o przyznanie prawa pomocy na nowo. W myśl art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Z art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Tymczasem z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca sprostała opisywanym wyżej wymaganiom. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie skorzystano z możliwości, o jakiej mowa w art. 255 P.p.s.a., i zobowiązano pełnomocnika skarżącej do dostarczenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować rzeczywistą sytuację finansową i majątkową małżonków C. Zarówno w odpowiedzi na powyższe wezwanie, jak i w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, strona skarżąca konsekwentnie powołuje się na panujący w małżeństwie C. ustrój rozdzielności majątkowej, co miałoby uzasadniać brak obowiązku przedstawienia dokumentów obrazujących sytuację dochodową i majątkową jej męża. W tym miejscu wyjaśnienia zatem wymaga, że fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej pozostaje bez znaczenia na tle postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Ustrój rozdzielności majątkowej małżonków nie wyłącza zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Rozdzielność majątkowa odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 29 czerwca 2009 r. sygn. akt I FZ 230/09, LEX nr 563242). Za ugruntowany w judykaturze należy uznać pogląd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego, jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia NSA: z dnia 4 listopada 2014 r. sygn. akt I OZ 922/14, LEX nr 1561274; z dnia 23 maja 2014 r. sygn. akt I FZ 139/14, LEX nr 1461277; z dnia 9 stycznia 2014 r. sygn. akt I GZ 592/13, LEX nr 1452102; czy z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, LEX nr 612561). Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, iż spełnia przesłanki przyznania jej prawa pomocy, gdyż nie wykonała w sposób rzetelny nałożonego na nią obowiązku. Dokonanie pełnej oceny jej sytuacji finansowej nie jest możliwe z uwagi na niewyjaśnienie wszystkich istotnych (kluczowych) okoliczności. Skarżąca w istocie nie odniosła się do tej części wezwania referendarza sądowego, która pozwoliłaby ustalić, czy małżonkowie faktycznie nie dysponują żadnymi środkami pieniężnymi, a ich sytuacja finansowa i życiowa jest tak trudna, jak zostało to opisane we wniosku. Skarżąca w żaden sposób nie wyjaśniła, z jakich środków ponosi koszty podstawowych potrzeb życia codziennego, takich jak zakup żywności, odzieży, środków czystości, czy utrzymania zajmowanego mieszkania (które sama określiła na około 2.000 zł miesięcznie), albo - wobec braku dochodów, majątku, prawa do świadczeń - kto ponosi koszty jego utrzymania. Zaspokajanie codziennych potrzeb życiowych wymaga posiadania środków finansowych i nie jest możliwe w sytuacji braku jakiegokolwiek dochodu i majątku, czy też pomocy instytucji państwowych lub społecznych albo też osób trzecich. Prawidłowa ocena sytuacji finansowej strony możliwa jest jedynie wówczas, gdy strona udokumentuje nie tylko dochody i oszczędności (bądź ich brak) swoje, ale także osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym (w tym przypadku męża) oraz gdy przedstawi wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie własne i rodziny. W niniejszej sprawie okoliczności te nie zostały przez skarżącą wykazane. Zaniechanie skarżącej w tym zakresie stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie okoliczności wskazanych we wniosku o przyznanie mu prawa pomocy. Mając na uwadze, że wnioskodawczyni uchybiła obowiązkowi złożenia kompletnej dokumentacji, nie można przyjąć, że dokonała on wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu, postępowanie wnioskodawczyni polegające na selektywnym podawaniu informacji i przedkładaniu dokumentów skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że to sama wnioskodawczyni uniemożliwiła dokonanie pełnej oceny jej sytuacji finansowej. Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek ustaleń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawczyni, nie jest możliwa. Zdaniem tutejszego Sądu opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. akt FZ 478/04, LEX nr 393645). A zatem, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe. Reasumując, z uwagi na istniejące braki w dokumentacji, Sąd uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Nie sposób bowiem przyjąć, że Sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału skarżącej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych przedstawionych przez nią danych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Wobec powyższego, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Tym samym, wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny. Przytoczona w środku zaskarżenia argumentacja w żaden sposób nie wykazała, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie naruszył obowiązujące w zakresie prawa pomocy przepisy. Mając na względzie wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.