I SA/Gd 527/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. F. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 czerwca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 17 stycznia 2017 r. nr [...], [...], [...] w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty zaległości podatkowych postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. R. F. wystąpił do tutejszego Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi stratę, pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką, otrzymującą emeryturę w wysokości 1.400 zł, która jest jedynym źródłem dochodów małżonków. Wnioskodawca podał, że nie jest właścicielem nieruchomości, nie posiada żadnych oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł, jego małżonka nie posiada żadnego majątku o wartości powyżej 5.000 zł. Małżonkowie wydatkują miesięcznie: 650 zł na wyżywienie i środki czystości, 300 zł na opłaty za media, 300 zł na leki oraz 100 zł na przejazdy. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawca przedłożył odpisy: deklaracji VAT-7K za III i IV kwartał 2016 r. oraz za I kwartał 2017 r., zeznania PIT-36L oraz PIT-40A za 2016 r., decyzji o waloryzacji emerytury z dnia 1 marca 2017 r., wyciąg z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres od stycznia do marca 2017 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego wnioskodawcy związanego z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą za okres od 1 lutego do 30 kwietnia 2017 r. Po dokonaniu analizy zgromadzonego materiału dowodowego referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku stwierdził, że skarżący nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej i postanowieniem z dnia 12 czerwca 2017 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia R. F. wniósł sprzeciw zarzucając mu odejście od zasady prawdy obiektywnej, naruszenie ekonomicznej zasady podatkowej poprzez błędną ocenę jego stanu majątkowego, z uwagi na podeszły wiek, gdy nie jest on zdolny do wytworzenia znaczącej wartości dodanej w swoim przedsiębiorstwie oraz zaniechanie uwzględnienia obiektywnych okoliczności istniejących w sprawie, w tym faktu egzystowania skarżącego jedynie dzięki pomocy i wsparciu otrzymywanego ze strony osób z najbliższej rodziny, co ma istotne znaczenie w przypadku osoby w wieku przedemerytalnym i dotkniętej postępującymi schorzeniami, które faktycznie uniemożliwiają samodzielną egzystencję. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że orzeczona odmowa narusza jego prawa i pozostaje w faktycznej sprzeczności z obowiązującym porządkiem społecznym i zasadami współżycia społecznego, który uwzględnia konieczność utrzymania w stanie egzystencjalnym umożliwiającym optymalną produktywność. R. F. podał, że jest niepełnosprawny umysłowo w stopniu umiarkowanym, zatem nie jest w stanie samodzielnie sprostać wymogom postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie go z opłat sądowych w całości, z tym z opłaty od sprzeciwu, gdyż ciężar tych opłat wywołuje u niego uszczerbek koniecznego utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) - dalej jako "P.p.s.a." rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Z przytoczonych powyżej regulacji wynika, że Sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia, nie rozpoznaje zaś wniosku o przyznanie prawa pomocy na nowo. W myśl art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Z art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym, to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Tymczasem z akt sprawy nie wynika, aby skarżący sprostał opisywanym wyżej wymaganiom. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie skorzystano z możliwości, o jakiej mowa w art. 255 P.p.s.a., i zobowiązano skarżącego do dostarczenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować rzeczywistą sytuację finansową i majątkową małżonków F. Zdaniem Sądu, skarżący nie wykonał w sposób rzetelny nałożonego na niego obowiązku, albowiem nie przedłożył oświadczenia małżonki dotyczącego posiadania (lub nie) rachunków bankowych. Nie przedłożył również żadnych dokumentów, z których wynikałoby, jakie są koszty utrzymania zajmowanej przez małżonków nieruchomości. Powołując się na niepełnosprawność umysłową w stopniu umiarkowanym R. F. nie przedłożył żadnego dokumentu, który mógłby ten fakt udowodnić. Wreszcie, skarżący w żaden sposób nie wyjaśnił, skąd pochodziły środki pieniężne w kwocie 18.000 zł, stanowiące wpłaty własne na rachunek bankowy. Z przedłożonego przez skarżącego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że spłaca on kredyt, którego rata wynosi około 6.000 zł miesięcznie (przy deklarowanym średnim miesięcznym dochodzie z działalności gospodarczej w kwocie 2.211,83 zł). Należy podkreślić, że prawidłowa ocena sytuacji finansowej strony możliwa jest jedynie wówczas, gdy strona udokumentuje nie tylko dochody i oszczędności (bądź ich brak) swoje, ale także osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym (w tym przypadku żony) oraz gdy przedstawi wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie własne i rodziny. W niniejszej sprawie okoliczności te nie zostały przez skarżącego wykazane. Zaniechanie skarżącego w tym zakresie stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie okoliczności wskazanych we wniosku o przyznanie mu prawa pomocy. Mając na uwadze, że wnioskodawca uchybił obowiązkowi złożenia kompletnej dokumentacji, nie można przyjąć, że dokonał on wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu, postępowanie wnioskodawcy polegające na selektywnym podawaniu informacji i przedkładaniu wybranych dokumentów skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że to sam wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej oceny jego sytuacji finansowej. Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek ustaleń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawcy, nie jest możliwa. Zdaniem tutejszego Sądu opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. akt FZ 478/04, LEX nr 393645). A zatem, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe. Reasumując, z uwagi na istniejące braki w dokumentacji, Sąd uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Nie sposób bowiem przyjąć, że Sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych przedstawionych przez niego danych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Analizując przesłanki oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy należy zauważyć, że zgodnie z art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy w tym zakresie referendarz sądowy musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., a więc niemożnością poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w przypadku wniosku o przyznanie z urzędu profesjonalnego pełnomocnika Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie należy brać pod uwagę w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem (organami administracji), konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (przymus adwokacko-radcowski). W ocenie Sądu, sytuacja procesowa, w jakiej znajduje się skarżący, nie powoduje konieczności przyznania mu pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Analizując akta administracyjne i sądowe należy stwierdzić, że sporządzając pisma procesowe R. F. nie ma problemu z formułowanie logicznych wniosków. Okoliczności te uzasadniają więc pogląd, że przynajmniej na etapie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżący jest w stanie działać samodzielnie bez uszczerbku dla swojego interesu (por. postanowienia NSA: z dnia 15 marca 2010 r. sygn. akt II FZ 62/10, LEX nr 606576 i z dnia 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 240/08, LEX nr 479128). Należy także podzielić pogląd prawny wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2008 r. sygn. akt II OZ 625/08 (LEX nr 493568), w którym stwierdzono, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 6 i art. 140 P.p.s.a. (obowiązek udzielania pouczeń stronie występującej samodzielnie), czy w art. 134 § 1 tej ustawy (niezwiązanie sądu zarzutami i wnioskami skargi). Wobec powyższego, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Tym samym, wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny. Przytoczona w środku zaskarżenia bardzo ogólna argumentacja w żaden sposób nie wykazała, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie naruszył obowiązujące w zakresie prawa pomocy przepisy. Mając na względzie wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.