I SA/Gd 921/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść po rozpoznaniu w dniu 22 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu C.L. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi C.L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 23 czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem z dnia 16 maja 2017 r., złożonym na formularzu PPF, skarżący C.L. zwrócił się o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2017 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rzeczą wnioskodawcy jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w powołanym przepisie. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam wnioskodawca. Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest bowiem możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. W konsekwencji uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący – pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, o której mowa w art. 233 § 1 w związku z § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – podał, że osiąga dochód z wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.500 brutto, pozostaje w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, wraz z małżonką utrzymuje małoletnią córkę, nadto tytułem alimentów przekazuje na rzecz drugiej córki kwotę 450 zł, nie jest właścicielem żadnych nieruchomości, nie posiada jakichkolwiek oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł, zamieszkuje wraz z córką u siostry, nie płacąc za mieszkanie, posiada zobowiązania względem urzędu skarbowego, jednakże nie określił ich wysokości, korzysta z pomocy rodziny. Referendarz sądowy uznał przedmiotowe oświadczenie za niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji finansowej oraz rodzinnej skarżącego i zarządzeniem z dnia 25 maja 2017 r., wydanym na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwał skarżącego do przedłożenia w terminie 7 dni: a/ oświadczenia, czy zamieszkuje wraz z innymi (poza małoletnią córką) osobami, wskazania tych osób oraz stopnia pokrewieństwa łączącego ich z wnioskodawcą i podania, w jakiej części każda z nich partycypuje w kosztach utrzymania nieruchomości; b/ oświadczenia, czy zamieszkuje wspólnie z małżonką; w przypadku odpowiedzi przeczącej – wyjaśnienia, czy którykolwiek z małżonków zainicjował postępowanie zmierzające do separacji lub rozwodu i udokumentowania tej okoliczności oraz przedłożenia oświadczenia małżonki w tym przedmiocie; w przypadku odpowiedzi twierdzącej – wskazania składników majątku małżonki oraz przedłożenia stosownych dokumentów na okoliczność źródła i wysokości jej dochodów; c/ wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych (rachunków bieżących, rachunków oszczędnościowych, rachunków lokat, w tym kont i lokat dewizowych), obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia stosownego oświadczenia w tym przedmiocie; d/ dowodów uiszczenia w okresie ostatnich trzech miesięcy opłat za energię elektryczną, wodę i odprowadzanie ścieków, wywóz odpadów, ogrzewanie; e/ oświadczenia, czy względem wnioskodawcy jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, jeżeli tak przedłożenia dowodów dotyczących egzekucji prowadzonej obecnie z jego majątku, w szczególności obrazujących aktualną wysokość egzekwowanych należności i zastosowane środki egzekucyjne; f/ dokumentów obrazujących aktualną wysokość zobowiązań (wobec ZUS/KRUS, urzędu skarbowego, banków i innych instytucji finansowych, kontrahentów, dostawców mediów, leasingodawcy i innych podmiotów); g/ odpisów wszystkich złożonych zeznań podatkowych za rok 2016 (PIT-28, PIT-36, PIT-36L, PIT-37, PIT-38, PIT-39); h/ zaświadczenia od pracodawcy o wysokości średniego wynagrodzenia netto za okres ostatnich trzech miesięcy; i/ oświadczenia w przedmiocie pobierania przez wnioskodawcę świadczeń rodzinnych (zasiłku rodzinnego, dodatków do zasiłku rodzinnego, świadczeń opiekuńczych) oraz świadczenia wychowawczego (500 plus) wraz z odpisami decyzji przyznających te świadczenia lub zaświadczeniem właściwego organu potwierdzającego ich aktualną wysokość; j/ oświadczenia w przedmiocie korzystania przez wnioskodawcę z pomocy społecznej (podania form i wysokości tej pomocy) wraz z odpisami decyzji przyznających te świadczenia; k/ dokumentu obrazującego wysokość płaconych alimentów (odpisu wyroku sądu, ugody, umowy oraz potwierdzeń zapłaty); l/ oświadczeń członków rodziny wnioskodawcy, którzy wspierają go finansowo, w przedmiocie częstotliwości i wysokości udzielonej przez nich w okresie ostatnich sześciu miesięcy pomocy finansowej; ł/ w przypadku wspólnego zamieszkiwania małżonków i niezainicjowania przez nich postępowania zmierzającego do rozwodu lub separacji – przedłożenia dokumentów wymienionych w punktach od c) do j) dotyczących małżonki. Skarżący został poinformowany, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować odmową przyznania mu prawa pomocy. Wyjaśniono także skarżącemu, że istniejący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej i finansowej małżonki w razie wspólnego pozostawania małżonków w gospodarstwie domowym. Powyższe wezwanie zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego w dniu 20 czerwca 2017 r. (dowód: potwierdzenie odbioru, k. 123). Pełnomocnik skarżącego w dniu 23 czerwca 2017 r. wniósł o przedłużenie o 14 dni terminu do przedłożenia wymaganych dokumentów ze względu na konieczność ich zgromadzenia i przeanalizowania z udziałem skarżącego oraz sporządzenia na ich podstawie pisemnych oświadczeń. Zarządzeniem z dnia 28 czerwca 2017 r. referendarz sądowy uwzględnił wniosek pełnomocnika, o czym został on poinformowany. Dnia 21 lipca 2017 r. pełnomocnik przedłożył odpisy: zaświadczeń o wysokości wynagrodzenia swojego oraz małżonki za okres od 1 marca do 31 maja br., umowy o pracę zawartej przez małżonkę, decyzji z dnia 19 czerwca 2016 r. przyznającej małżonce świadczenie wychowawcze na dziecko, wykazu z rachunku bankowego małżonki za okres od 1 marca 2017 r. do 26 czerwca 2017 r., umowy majątkowej małżeńskiej z dnia 14 grudnia 2012 r., ugody sądowej z dnia 5 grudnia 2006 r., na mocy której skarżący zobowiązał się do płacenia alimentów, oświadczenia matki dziecka z dnia 24 czerwca 2017 r. o niezaleganiu z płatnościami alimentacyjnymi, dwóch informacji PIT-11 o dochodach skarżącego za 2016 r. Referendarz sądowy stwierdził, że skarżący w sposób wybiórczy odpowiedział na zarządzenie z dnia 25 maja 2017 r. Uchylił się on bowiem od przedłożenia wielu wymienionych w wezwaniu dokumentów, mających znaczenie dla oceny, czy skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. Skarżący nie przedłożył wyciągów z prowadzonych dla niego rachunków bankowych, jak również nie złożył oświadczenia o ich nieposiadaniu. Tym samym nie można ustalić wysokości środków pieniężnych, jakimi faktycznie dysponuje skarżący. Nadto przedłożony wykaz z rachunku bankowego małżonki skarżącego za okres od 1 marca 2017 r. do 26 czerwca 2017 r. nie zawiera żadnej informacji o wysokości sald tego rachunku ani wysokości rozchodów, obrazując jedynie zestawienie trzech operacji, tj. wpływów w kwocie 1.472,01 zł każdy, zaksięgowanych w dniach: 30 marca 2017 r., 27 kwietnia 2017 r. i 31 maja 2017 r. Gdyby przyjąć, iż skarżący przedłożył – do czego był zobowiązany – wyciąg z rachunku bankowego małżonki obrazujący pełną historię księgowanych na nim operacji należałoby uznać, iż na dzień 26 czerwca 2017 r. znajdowały się na nim środki pieniężne w wysokości 4.416,03 zł (stanowiące sumę ww. wpływów). Oznaczałoby to, że sytuacja finansowa małżonków pozwala im co miesiąc zaoszczędzić kwotę 1.472,01 zł, a tym samym wykluczałoby uznanie, iż skarżący nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Referendarz wskazał, że wśród wpływów księgowanych na tym rachunku nie ma premii otrzymanej przez małżonkę na podstawie umowy o pracę (o jej przekazaniu świadczy średnia miesięczna wysokość wynagrodzenia za okres od 1 marca 2017 r. do 31 maja 2017 r. w kwocie 1.844,67 zł netto widniejąca na zaświadczeniu od pracodawcy z dnia 26 czerwca 2017 r.) oraz otrzymywanego przez nią świadczenia wychowawczego na dziecko w kwocie 500 zł miesięcznie, które – jak wynika wprost z uzasadnienia przyznającej je na okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. decyzji z dnia 19 czerwca 2016 r. – przekazywane jest na konto bankowe wskazane we wniosku o jego przyznanie. Powyższe prowadzi do wniosku, iż albo małżonka skarżącego ma jeszcze inny rachunek bankowy, na który wpływa m.in. świadczenie wychowawcze, a z którego skarżący wbrew wezwaniu nie przedłożył wyciągu – albo przedłożony wyciąg jest zestawieniem sporządzonym w sposób wybiórczy na potrzeby niniejszego postępowania z wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy, które nie odzwierciedla wysokości rzeczywistych wpływów. Skarżący nie przedłożył również innych istotnych dokumentów, nie złożył oświadczenia w przedmiocie majątku małżonki oraz odpisu złożonego przez nią zeznania podatkowego za ubiegły rok, ograniczając się do podania wysokości jej aktualnych dochodów (oraz dokumentów ją poświadczających) i przedłożenia umowy majątkowej małżeńskiej. W konsekwencji nie wiadomo, jakich rozmiarów majątkiem dysponuje małżonka skarżącego, ani co wchodzi w jego skład, w szczególności, czy posiada ona zasoby finansowe lub składniki majątku przynoszące jej dodatkowy dochód (np. nieruchomości czy akcje lub udziały w spółkach kapitałowych). Odnosząc się do przedłożonej umowy majątkowej małżeńskiej, Referendarz wskazał, że okoliczność istniejącego w małżeństwie skarżącego ustroju rozdzielności majątkowej, jest bez znaczenia dla oceny jego możliwości finansowych, o czym skarżący został poinformowany. W postanowieniu z dnia 12 stycznia 2016 r., sygn. akt II FZ 996/15 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl) Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, iż w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawnione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 k.r.o. W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami odnosi się do majątków małżonków (przede wszystkim dotyczy zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także samodzielnego dysponowania swoim majątkiem), a nie do ich wzajemnych obowiązków. Względem siebie małżonkowie mają obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ. ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8 oraz z dnia 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FZ 441/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Referendarz stwierdził, że skarżący nie wyjaśnił też, z kim zamieszkuje i kto pokrywa koszty utrzymania mieszkania jego siostry, które zajmuje, nie przedłożył też żadnych dokumentów na zobrazowanie wysokości tych opłat. W konsekwencji nie wiadomo, czy opłaty te pokrywa siostra skarżącego czy też jego małżonka (skoro opłat tych – jak sam wskazał – nie uiszcza). Nie złożył również wymaganych oświadczeń członków rodziny w przedmiocie udzielonej mu przez nich pomocy finansowej. Nadto skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów obrazujących wysokość posiadanego zadłużenia, na które wskazywał we wniosku, ani dokumentów na okoliczność prowadzonej z jego majątku egzekucji, jak również złożonych przez niego zeznań podatkowych za 2016 r., przesyłając w zamian wystawione przez jego pracodawców informacje o uzyskanych dochodach oraz pobranych zaliczkach za 2016 r. Odnosząc się do ostatniego, wskazać należy, iż skarżący został wezwany do przedłożenia konkretnych dokumentów, tj. wszystkich złożonych zeznań podatkowych, gdyż odzwierciedlają one wysokość łącznych dochodów za danym rok uzyskanych przez niego ze wszystkich źródeł przychodów. Przedłożone w zamian dowody (PIT-11) ograniczają się zaś do zobrazowania dochodów uzyskanych tylko z jednego źródła przychodów (u konkretnego pracodawcy). Reasumując Referendarz sądowy wskazał, że przedłożony przez skarżącego materiał dowodowy nie usunął niejasności odnoszących się do jego sytuacji finansowej nie można zatem uznać, iż nie ma on realnych możliwości poniesienia, bez uszczerbku koniecznego utrzymania, pełnych kosztów postępowania, w szczególności należnej na obecnym etapie postępowania opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku z uzasadnieniem w kwocie 100 zł oraz wpisu od wniesionej skargi kasacyjnej, który również wynosi 100 zł. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., polegającego na bezzasadnej odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący stwierdził, że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w żadnej części, a w postanowieniu dokonano błędnej oceny jego sytuacji finansowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył co następuje: Stosownie do art. 245 p.p.s.a., § 1. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. § 2. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. § 3. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym, o przyznanie którego wnioskował skarżący, może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 243 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z powyższego wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych jest okoliczność, iż strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować wolnych środków finansowych na pokrycie tych kosztów, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny. W orzecznictwie podkreśla się, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i powinno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Z kolei przez uszczerbek dla siebie, bądź rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Zasadą jest, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r. OZ 862/04, niepubl.). W uzasadnieniu postanowienia z dnia 10 stycznia 2005 r. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. W ocenie Sądu, stanowisko zawarte w postanowieniu Referendarza sądowego, że skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłankę przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, jest słuszne. Referendarz sądowy szczegółowo przeanalizował zebrany w sprawie materiał dowodowy i prawidłowo uznał, że jest on niepełny i nie usunął niejasności odnoszących się do sytuacji finansowej skarżącego. Nadto wskazać należy, że wysokość należnych na tym etapie postępowania kosztów sądowych nie jest znaczna, wynosi bowiem kwotę 200 zł. Skarżący otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1500 zł, jego żona także osiąga dochody w wysokość co najmniej 2 000 zł, umożliwiające zabezpieczenie środków na utrzymanie rodziny. Skarżący nie wykazał zatem, że nie ma realnych możliwości wydatkowania kwoty 200 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Zaskarżone sprzeciwem postanowienie zawiera ustalenia faktyczne oparte na zebranym w sprawie materiale dowodowym, a Referendarz sądowy dokonał prawidłowej oceny prawnej ustalonych okoliczności. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił utrzymać w mocy postanowienie Referendarza sądowego.