II SA/Gd 188/14

Dnia 30 września 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Ziółkowski po rozpoznaniu w dniu 30 września 2014 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku D. W. i P. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 lutego 2014 r., Nr [...] przedmiocie opłaty adiacenckiej postanawia: odmówić D. W. i P. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskiem z dnia 14 kwietnia 2014 r., D. W. i P. W., reprezentowani przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Z nadesłanego na wezwanie Sądu oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawców wynika, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu syna studenta. Źródłem utrzymania rodziny są dochody wnioskodawczyni z tytułu działalności gospodarczej – w kwocie 1.170,- zł miesięcznie netto. Wnioskodawca jest rolnikiem, lecz nie osiąga żadnych dochodów z działalności rolnej. Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza wynika, że wnioskodawcy posiadają majątek w postaci domu o powierzchni 110 m2, kolejnego domu odziedziczonego po rodzicach o powierzchni 115 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 0,86 ha. Wnioskdoawcy są właścicielami samochodu osobowego marki Audi A6 o wartości 24.000,- zł, traktora Ursus o wartości 5.000.- zł, maszyn rolniczych o łącznej wartości około 850,- zł (pługa, brony, glebogryzałki, pająka do siana), przyczepki samochodowej o wartości 400,- zł, samochodu Audi 80 o wartości 900,- zł oraz samochodu osobowego Volkswagen Transporter 1.9 TD o wartości 3.000,- zł. W związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, w miesiącach od stycznia do marca 2014 r. przychody wynosiły 13.360,50- zł, zaś koszty 9.848,58- zł. Dochód wyniósł zatem 3.511,92,- zł. Wnioskodawcy nadesłali również podatkową księgę przychodów i rozchodów za miesiące styczeń – marzec 2014 r., z której wynika, że stałym kosztem prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej jest opłata leasingowa w kwocie 591,59,- zł miesięcznie oraz koszty mycia i konserwacji pojazdów na poziomie od 1.105,- zł w miesiącu styczniu do 2.455,- zł w lutym 2014 r. i 2.470,- zł w marcu 2014 r. Utarg stanowi kwotę rzędu około 925,- zł – 1.315,- zł miesięcznie. Załączono kserokopie rachunków za energię – na kwotę 494,04- zł miesięcznie oraz na kwotę 213,98- zł miesięcznie z tytułu zużycia wody. Wnioskodawcy oświadczyli, że nie uzyskują dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych. Wnioskodawca jako rolnik nie osiąga dochodów i uprawia ziemię tylko dla potrzeb własnych (warzywa, owoce, drób). Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku postanowieniem z dnia 24 czerwca 2014 r. odmówił przyznania wnioskodawcom prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Od postanowienia referendarza sądowego wnioskodawcy wnieśli sprzeciw domagając się uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W pisemnych motywach uzasadnienia sprzeciwu wnioskodawcy nie zgodzili się ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym właścicielom nieruchomości w zasadzie nie należy się prawo pomocy. Akceptacja takiego stanowiska prowadziłaby do sytuacji, w której strona zobligowana do uiszczenia wpisu w wysokości 200,- zł – jak w niniejszej sprawie – musiałaby wyzbywać się swojego majątku, który może i powinien stanowić zabezpieczenie na przyszłość. Podkreślono, że skoro strona nie jest w stanie z bieżących dochodów uiścić kosztów sądowych, to wymaganie aby wyzbyła się wartościowych przedmiotów, które mogą okazać się niezbędne w sytuacjach najbardziej dramatycznych (jak ciężka choroba, brak środków pieniężnych na pożywienie) jest wymogiem zbyt daleko idącym. Zauważono również, że zbycie nieruchomości, czy nawet samochodu za godziwą cenę nie odbywa się natychmiast. W ocenie wnioskodawców nie bez znaczenia jest i ta okoliczność, że w niniejszej sprawie zostali zmuszeni do podjęcia obrony swoich praw, kiedy bez swojej woli stali się przedmiotem postępowania administracyjnego wszczętego z urzędu. Za zbyt daleko idące uznali wymaganie od nich, w sytuacji gdy na obecnym etapie postępowania nie mają możliwości uiszczenia z bieżących dochodów kwoty 200,- zł wpisu, aby na ten cel zaciągnęli pożyczkę. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2013 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 P.p.s.a., jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków – art. 211 P.p.s.a.) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 P.p.s.a.), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 P.p.s.a. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie WSA w Olsztynie z dnia 7 września 2006 r., sygn. akt II SA/Ol 588/06, LEX nr 191863; postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi kasacyjnej), jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa i majątkowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jednocześnie podkreślić należy, że wykładnia zawartego w art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy osoba ta wykaże", sprowadza się do przyjęcia, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w powołanym wyżej art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Wykazanie tych przesłanek powinno nastąpić poprzez złożenie na urzędowym formularzu stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Biorąc pod uwagę powyższe wskazać należy, że wnioskodawcy domagali się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Zdaniem Sądu wnioskodawcy nie wykazali w sposób dostateczny, że nie są w stanie ponieść kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Obecnie ich wysokość sprowadza się do kwoty 200,- zł z tytułu wpisu od wniesionych przez wnioskodawców skargi, sporządzonej przez reprezentującego ich radcę prawnego. Wnioskodawcy osiągają dochód z tytułu prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej w kwocie około 1.100,- zł miesięcznie, który to dochód, po odliczeniu miesięcznych kosztów zużycia energii w wysokości 494,04- zł oraz wody w kwocie 213,98- zł, istotnie można by ocenić jako niewystarczający na poniesienie kosztów sądowych, gdyby oświadczenie i wyjaśnienia o dochodach złożone przez wnioskodawców nie budziły wątpliwości co do ich rzetelności i wiarygodności. Wątpliwości Sądu wynikają z tego, że oprócz wykazania kosztów opłat za energię i wodę, wnioskodawcy nie wykazali żadnych innych wydatków ponoszonych miesięcznie na utrzymanie trzyosobowej rodziny, w szczególności wydatków wiązanych z utrzymaniem syna – studenta. Kolejne wątpliwości pojawią się na tle twierdzenia, że wnioskodawca jest rolnikiem, lecz nie osiąga żadnych dochodów z działalności rolnej a ziemię uprawia dla własnych potrzeb. Mając na uwadze powyższe twierdzenie, Sąd wezwał wnioskodawcę do złożenia oświadczenia w przedmiocie rodzaju prowadzonej działalności rolniczej i dochodów z niej osiąganych w skali miesiąca, ewentualnie przyczyn, dla których działalność ta nie przynosi dochodów. O ile można dać wiarę twierdzeniom, że wnioskodawca jest rolnikiem i uprawia ziemie dla potrzeb własnych (warzywa, owoce, drób) to zastanawia, w jaki sposób i z czego – gdy osiągają miesięczny dochód 1.100,- zł – wnioskodawcy finansują prowadzone gospodarstwo rolne, w sytuacji, gdy z tego tytułu nie osiągają żadnych dochodów. Istotne z punktu widzenia wiarygodności twierdzeń wnioskodawców co do ich sytuacji majątkowej, jest to, że posiadają środki finansowe na opłacenie usług radcy prawnego, reprezentującego ich interesy przed tutejszym Sądem. Trudno przyjąć, uwzględniwszy zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, aby wnioskodawcy, z zadeklarowanego dochodu, przy uwzględnieniu, że posiadają na utrzymaniu syna, studenta, ponoszą miesięczne wydatki na zużycie wody i energii, byli w stanie opłacić ustanowionego przez nich pełnomocnika. Wnioskodawcy posiadają majątek w postaci nieruchomości, co nie pozostaje bez znaczenia dla oceny ich sytuacji majątkowej. W sytuacji posiadania majątku nieruchomego istotne jest to, że może on przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie NSAd z dnia 19 lipca 2013 r., sygn. akt I OZ 586/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Nie można bowiem zapominać, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571; także postanowienia NSA z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OZ 200/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W innym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych wnioskodawcy np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawcy są także właścicielami trzech pojazdów mechanicznych, w związku z czym pieniądze pozyskane ze sprzedaży jednego z aut z powodzeniem pokryłyby koszty zainicjowanego przez nich postępowania sądowego. W niniejszej sprawie uznać zatem należy, że wnioskodawcy nie wykazali, że spełniają przesłanki przyznania im prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Prawo pomocy stanowi bowiem instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie uzależnione jest od wykazania zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawców musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wnioskodawcy nie wykazali, że nie są w stanie ponieść kosztów sądowych Wnioskodawcy co prawda nie dysponują wysokimi dochodami w skali miesiąca (około 1.100,- zł miesięcznie netto), jednak posiadany majątek w postaci trzech nieruchomości i trzech aut wskazuje, że są w stanie pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie, choćby spieniężając jeden z tych składników majątkowych lub biorąc pożyczkę pod jego zabezpieczenie. Nie wykazali również aby ciążyły na nich jakieś szczególne zobowiązania finansowe, którym nie są w stanie sprostać. Z podanych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wnioskodawcy nie wykazali, że nie są w stanie ponieść kosztów sądowych, i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.