II SA/Gd 294/15

Dnia 8 października 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 8 października 2015 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego P. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 marca 2015 roku, nr [...] w przedmiocie nałożenia opłaty z tytułu niezgodnego z przepisami wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia: odmówić skarżącemu P. W. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący P. W., wnioskiem z dnia 3 lipca 2015 roku, złożonym na urzędowym formularzu PPF, wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką. Podał, że jest współwłaścicielem w 1/2 części domu o powierzchni 110 mkw. oraz nieruchomości gruntowych: w G. o powierzchni 1.000 mkw., w G. (P.) o powierzchni 2.356 mkw. oraz w Z. o powierzchni 593 mkw. Ponadto oświadczył, że jest właścicielem nieruchomości rolnej w K. o powierzchni 400 mkw., a także współwłaścicielem w 1/8 części nieruchomości gruntowej w D. o powierzchni 10.000 mkw. Wyjaśnił, że uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.800 zł (1.950,67 netto) miesięcznie, zaś jego matka uzyskuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.824 zł (1.519,11 netto). Na miesięczne wydatki składają się koszty: gazu – 125 zł, telefonu – 170 zł, energii – 350 zł, samochodu – 450 zł, kredytów – 1.528 zł, wyżywienia – 389 zł, leków – 260 zł, wywozu śmieci – 30 zł, wody – 80 zł, środków czystości – 50 zł, podatków – 110 zł. Dodał, że nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych powyżej 3.000 euro. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku – zarządzeniem z dnia 13 lipca 2015 roku wezwał skarżącego do przedłożenia następujących dokumentów źródłowych: wyciągów z rachunków bankowych osobistych wnioskodawcy i jego matki dokumentujących operacje dokonywane na nich w ciągu ostatnich trzech miesięcy, dokumentów potwierdzających wysokości uzyskiwanych dochodów, nakazów podatkowych dotyczących wszystkich nieruchomości ze wskazaniem sposobu ich wykorzystania i ewentualnych dochodów, jakie przynoszą, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych miesięcznych kosztów utrzymania, dokumentów przedstawiających wysokość zobowiązań kredytowych oraz wysokość miesięcznych spłata z tego tytułu, oświadczenie w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę lub jego matkę pojazdów mechanicznych. W piśmie z dnia 12 sierpnia 2015 roku wnioskodawca wyjaśnił, że nieruchomości, których jest współwłaścicielem, nie przynoszą żadnych dochodów i z uwagi na ich położenie oraz charakter nie jest możliwe ich wykorzystanie w tym celu. Do pisma skarżący załączył wydruk ze wspólnego rachunku jego i matki obrazujący dokonane operacje z okresu od maja do lipca 2015 roku. Ponadto udokumentował wysokość świadczenia emerytalnego uzyskiwanego przez jego matkę, przedłożył umowę kredytu gotówkowego z dnia 20 kwietnia 2015 roku określającą wysokość raty na 443,99 zł, akt notarialny z 14 października 2014 r. zakupu 1/8 części prawa własności nieruchomości o łącznym obszarze 8,0559 ha położonej w miejscowości D. za kwotę 12.000 zł, kserokopie rachunków, skierowanie jego matki do szpitala z dnia 31 lipca 2015 roku, decyzje wymiarowe w sprawie podatku od nieruchomości dotyczące nieruchomości w D., G., K., P. (G.) i w Z. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2015 roku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący podniósł, że nie ma on obowiązku spieniężenia swego majątku, czy też zaciągania kredytu hipotecznego w celu uzyskania środków w kwocie 400-500 zł, aby uiścić opłatę sądową od skargi. Dodał, że wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie objętej skargą nie było zależne od jego woli, a zatem nie można od niego wymagać, aby gromadził środki finansowe na prowadzenie ewentualnych spraw sądowych. Względy finansowe nie mogą pozbawiać go prawa do sądu. Załączył jednocześnie zaświadczenie o zarobkach pokrywające się z jego oświadczeniem zawartym w formularzu PPF oraz kserokopię dowodu rejestracyjnego jedynego samochodu osobowego (Fiat Uno), którego jest współwłaścicielem. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w brzmieniu obowiązującym do dnia 14 sierpnia 2015 roku – por. art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. z 2015 r., poz. 658). Oznacza to, że Sąd nie dokonuje kontroli zgodności z prawem postanowienia referendarza sądowego wydanego w przedmiocie przyznania prawa pomocy, lecz rozpoznaje wniosek na podstawie wszystkich złożonych w tym zakresie przez wnioskodawcę oświadczeń i dowodów. Rozpoznając sprzeciw Sąd nie wydaje zatem rozstrzygnięcia o uchyleniu albo zmianie postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zwolnienie od kosztów sadowych, o co ubiegał się w niniejszej sprawie wnioskodawca, stanowi przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy, polegającego na zwolnieniu od kosztów sądowych, znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę kosztów sądowych. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak-Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od kosztów sądowych, jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tych należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy wymuszają na wnioskodawcy zawarcie we wniosku niezbędnych do oceny jego sytuacji majątkowej i rodzinnej danych. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na podstawie treści wniosku oraz przedstawionych przez wnioskodawcę dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, o ile wnioskodawca był wzywany do ich złożenia. Sąd nie jest przy tym zobowiązany do samodzielnego poszukiwania dokumentów pozwalających na ustalenie sytuacji majątkowej skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na samym wnioskodawcy. W orzecznictwie przyjmuje się, że nieprzedstawienie przez wnioskodawcę wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń, co do wysokości ponoszonych wydatków, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym - w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy - nie upoważnia Sądu do uwzględnienia wniosku (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Wnioskodawca domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do kwoty wpisu sądowego od skargi w wysokości 420 zł. Wnioskodawca nie wykazał jednak, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w tej wysokości bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i pozostającej wraz z nim we wspólnym gospodarstwie domowym matki. W ocenie Sądu treść twierdzeń skarżącego oraz przedłożonych przez niego dokumentów uzasadnia rozstrzygnięcie o odmowie przyznania prawa pomocy w wnioskowanym zakresie. Skarżący osiąga stałe dochody z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.950 zł netto, zaś pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym matka uzyskuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.500 zł netto. Wnioskodawca oświadczył, że ponosi miesięczne wydatki w wysokości 3542 zł, jednak jedynie część z wskazanych wydatków została przez niego udokumentowana. Z przedłożonych na wezwanie dokumentów nie wynika, w jakiej wysokości ponosi wydatki na gaz, samochód, leki, czy wywóz śmieci. Ponadto skarżący nie wykazał, aby koszty użytkowania telefonu wynosiły 170 zł miesięcznie, jak również aby koszty zakupu energii elektrycznej wynosiły 350 zł miesięcznie. Dodatkowo przedłożył dokumenty, z których wynika obciążenie ratami kredytowymi jedynie w wysokości ok. 443 zł miesięcznie, podczas gdy zestawiając we wniosku koszty utrzymania wskazywał, że ponosi wydatki na kredyty w wysokości 1528 zł. Powyższych wydatków wnioskodawca nie udokumentował, mimo że był do tego wezwany. Skarżący nie wykazał zatem, jaka jest rzeczywista wysokość stałych wydatków miesięcznych ponoszonych przez niego razem ze wspólnie z nim gospodarującą matką. Co za tym idzie, nie było podstaw, aby uznać za wiarygodne oświadczenie skarżącego o braku możliwości poniesienia kosztów sądowych w jakiejkolwiek części bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i matki. Na bezzasadność wniosku wskazuje także, wynikająca z przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego, okoliczność uzyskania przez skarżącego dochodu z tytułu umowy zlecenia w wysokości 500 zł, co poddaje w wątpliwość oświadczenie skarżącego, że uzyskuje dochód wyłącznie z tytułu umowy o pracę. Ponadto skarżący oświadczył, że jest współwłaścicielem domu wraz z działką gruntu w Z., nieruchomości gruntowej zabudowanej domem letniskowym w G., nieruchomości gruntowej w G. (P.) oraz nieruchomości gruntowej w D. Dodatkowo jest właścicielem nieruchomości zabudowanej domem letniskowym w K. Co prawda wyjaśnił, że nieruchomości – z uwagi na ich położenie oraz charakter - nie przynoszą dochodu, jednak zgodnie z poglądami przyjętymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które obecny skład tutejszego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (m.in. postanowienie z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane). Oceniając sytuację materialną strony sąd bada bowiem nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Ponadto wnioskodawca nie uprawdopodobnił żadnymi dokumentami niemożliwości zbycia, wydzierżawienia lub innego zagospodarowania posiadanych przez niego lub we współwłasności nieruchomości. Istotne przy tym jest, że posiadany przez niego majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli skarżącemu, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13 oraz z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 51/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy podkreślić, że pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów sadowych. To od wnioskodawcy bowiem zależy, w jaki sposób gospodaruje swymi aktywami, w tym majątkiem nieruchomym, i czy podejmuje czynności w celu uzyskania z niego dochodów. Jak to już zaś wyżej wskazano, prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest bowiem od wykazania zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego, jak również koszty udzielonej pomocy prawnej. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 25 lutego 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 2/08, nie publikowane). Okoliczności wskazujące na tego typu sytuację wnioskodawcy powinny zaś wynikać bezpośrednio z treści wniosku lub informacji udzielonych przez wnioskodawcę. Tymczasem skarżący nie wykazał okoliczności przemawiających za przyznaniem mu prawa pomocy. Jednocześnie wyjaśnić należy, że skarżący, inicjując postępowanie przed sądem administracyjnym, bez względu na podnoszoną przez skarżącego zasadność skargi, powinien zarezerwować środki na koszty z nim związane, również z wykorzystaniem posiadanych aktywów majątkowych, co do których nie wykazał w sposób wyczerpujący, aby nie miał możliwości uzyskania z nich dochodu. Z kolei kwestia zasadności skargi nie podlega ocenie w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy, zatem nie ma podstaw, aby wniosek uzasadniać okolicznością, że w postępowaniu administracyjnym nałożono na skarżącego bezprawnie opłatę z tytułu niezgodnego z przepisami wyłączenia gruntów rolnych z produkcji. Z tych też przyczyn Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.