II SA/Gd 354/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi I. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 16 maja 2023 r., numer SKO Gd/4977/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZADANIENIE Pani I. G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 24 lutego 2023 r., utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Nowego Stawu z 7 września 2022 r., odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym: Burmistrz w uzasadnieniu wskazanej powyżej decyzji, jako powód odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia wskazał, że wskazywane przez skarżącą czynności wykonywane przy ojcu to: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, dozowanie i podawanie leków. Ojciec przy poruszaniu się korzysta z kuli łokciowych lub laski. Ponadto posiada siedzisko do kąpieli, uchwyty przy wannie i toalecie. Mieszka samotnie, posiada pięcioro dzieci z czego jedno nie żyje. Skarżąca oświadczyła, że wszystkie dzieci pomagają w opiece nad ojcem w miarę swoich możliwości oraz, że sprawuje opiekę nad ojcem codziennie od godziny 12 do 15-16, a także przychodzi również wtedy, kiedy siostra, która mieszka obok ojca zadzwoni. Burmistrz podniósł, że nie neguje faktu, iż w sposób bezpośredni skarżąca sprawuje nad chorym ojcem, jednakże zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki szkolnej, lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Wedle Burmistrza, z wywiadu środowiskowego nie wynika jednoznacznie, że czynności wykonywane przy sprawowaniu opieki nad ojcem wykluczają możliwość podjęcia zatrudnienia. Nie zachodzi zatem związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepeodejmowaniem przez zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uzasadniając utrzymanie powyższej decyzji w mocy, wskazało że zgodnie z prezentowanym przez sądy administracyjne stanowiskiem, koniecznym jest stosowanie w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, lecz z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego popełnionego dnia 24 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Rozpoznając zatem sprawę, organ zobowiązany był rozważyć możliwość ewentualnego przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, lecz przy konieczności zbadania pozostałych przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 ustawy. Dalej wskazano, że skarżąca pozostaje od ponad 12 lat osobą całkowicie bierną zawodowo. Z kolei, w toku sprawy nie zostały przedstawione jakiekolwiek dowody, które rozwiewałyby wątpliwości, by odwołująca w ogóle chciała podjąć jakąkolwiek aktywność zawodową, lecz jej nie podejmuje z uwagi na sprawowanie opieki. W ocenie Kolegium, rozmiar pomocy świadczonej wobec osoby podopiecznego nie wypełnia na tyle czasu, by uniemożliwiało to stronie podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Wymienione bowiem czynności związane z osobistą opieką nad chorym są realizowane w czasie południowym i popołudniowym, najdalej do godz. 16.00. Należą do nich czynności higieniczne, przygotowywanie i podanie posiłków, leków, pomoc w ubieraniu - w razie potrzeby, podobnie toaleta. Stąd ich realizacja nie świadczy o ciągłym, długotrwałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawczym wykonującej opiekę nad niepełnosprawnym, by nie mogła ona podjąć zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Natomiast zrobienie zakupów, czy zajmowanie się domem nie są czynnościami, które nie pozwalają na podjęcie zatrudnienia. W sprawie ustalono również, że rodzeństwo skrzącej także pomaga w opiece nad ojcem, co także świadczy, że sprawowana pomoc rodzicowi nie wypełnia cech stałości, długotrwałości i osobistej opieki. We wniesionej do Sądu skardze decyzji Kolegium zarzucono rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas, gdy funkcjonalna wykładania przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Skarżąca domagała się uchylenia decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającej jej decyzji Burmistrza Nowego Stawu i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca wniosła także zasądzenia kosztów postępowania. Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Sąd zważył, co następuje: Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390) – dalej jako: "u.ś.r.", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z ust. 1b tegoż przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że Sąd podziela stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego dotyczące przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia. Znajduje ono bowiem podstawę w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. K 38/13 oraz w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. Przywołany zatem przez Burmistrza art. 17 ust. 1b ustawy nie mógł stanowić podstawy dla odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Po drugie, niezbędnym było odniesienie się do twierdzeń Kolegium na temat bierności zawodowej skarżącej jako okoliczności uniemożliwiającej przyznania wnioskowanego świadczenia. Otóż w utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu, nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą. Taka wykładnia znajduje pełne umocowanie w wartościach przyjętych w preambule Konstytucji RP, gwarantującej godność człowieka pozbawionego zdolności do samodzielnej egzystencji, w konstytucyjnej zasadzie demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i konstytucyjnej zasadzie równości wobec prawa (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. III SA/Gd 408/20, opublikowany na orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia powinna być zatem odczytywana jako niepozostawanie w zatrudnieniu wynikające z konieczności sprawowania opieki, której mowa w art. 17 ust.1 u.ś.r. Z powyższego wynika, że stan niepodejmowania przez skarżąca zatrudnieniu w okresie poprzedzającym sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem, nie mógł być okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia. Istotny jest bowiem fakt obiektywnej niemożności podjęcia zatrudnienia, nawet w ograniczonym wymiarze, z powodu sparowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18, opublikowany na orzeczenia.nsa.gov.pl). Świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W orzecznictwie wskazuje się, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, opublikowany na orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można było także zaaprobować twierdzenia Kolegium, jakoby z samego faktu posiadania przez skarżącą trojga rodzeństwa na równi z Nią zobowiązanego do alimentacji względem ojca, można by wywieźć prawnie wiążące oczekiwanie podziału opieki pomiędzy dzieci. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się oświadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21; z 28 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, opublikowany na orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie oznacza to oczywiście, że zakres faktycznie sprawowanej opieki nad ojcem przez osoby inne niż skarżąca nie powinien być uwzględniony przy ocenie faktycznego zakresu i charakteru opieki sprawowanej przez skarżącą. W ocenie Sądu organy orzekające w niniejszej sprawie dokonały prawidłowej oceny istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką, w tym jej faktycznym zakresem i charakterem, a niepodejmowaniem przez skarżącą aktywności zawodowej. W następstwie tej oceny organy zasadnie stwierdziły, że zakres i charakter tej opieki nie powodują niemożności podjęcia pracy choćby w niepełnym zakresie. Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca czynności opiekuńcze sprawuje 3 do 4 godz. dziennie i ewentualnie doraźnie (po informacji od siostry). W opiece pomaga także pozostałe rodzeństwo. Taki stan rzeczy nie wyklucza możliwości podjęcia pracy choćby w niepełnym wymiarze. Całokształt okoliczności faktycznych sprawy wskazuje, iż nie zachodzi sytuacja, w której można by przyjąć, że skarżąca sprawująca opiekę nad ojcem, nie podejmuje zatrudnienia z tego powodu. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki całkowicie wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA). Przyjąć zatem należy, że okoliczności sprawy, pomimo istniejącej niepełnosprawności danego członka rodziny, wskazywać muszą na takie zaabsorbowanie czasu osoby sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną, by podjęcie przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej było niemożliwe. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W niniejszej sprawie takie okoliczności nie zaistniały. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) – dalej jako - P.p.s.a., skargę oddalił. Sprawę rozpoznano w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.