II SA/Gd 622/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku uczestniczki postępowania B. P. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Wojewody z dnia 5 czerwca 2013 r., nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę postanawia: odmówić uczestniczce postępowania B. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Uczestniczka postępowania B. P. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni wynika, że prowadzi ona samodzielne gospodarstwo domowe. Utrzymuje się z emerytury w kwocie 1062 zł. Posiada dwa mieszkania o powierzchni 73 i 178 m2. W związku z wątpliwościami co do rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, wezwana ona została do przedłożenia szeregu dokumentów i złożenia wyjaśnień, a w szczególności przedłożenia kserokopii nakazów podatkowych dotyczących posiadanych nieruchomości ze wskazaniem, kto w tych nieruchomościach zamieszkuje, jakie są koszty ich utrzymania, czy wnioskodawczyni czerpie dochody z najmu. W piśmie z dnia 19 lutego 2014 r. wnioskodawczyni wyjaśniła, że nie posiada żadnych pojazdów mechanicznych, zaś koszt związany z utrzymaniem nieruchomości w S. ponosi jej córka. Przedłożyła wymiar opłat czynszowych za mieszkanie położne w G. przy ul. M. [...] za miesiące styczeń i luty 2014 r. w wysokości odpowiednio 868,16 zł i 891,08 zł oraz decyzję w sprawie podatku od nieruchomości wydaną na tę nieruchomość za 2014 roku (kwota podatku 85 zł). Odnośnie mieszkania w S. przy ul. K. [...] przedłożyła zaświadczenie administratora o wysokości kosztów utrzymania mieszkania w wysokości 1.506,79 zł w listopadzie 2013 r., 1.680,54 zł w grudniu 2013 r. oraz 1.733,58 zł w styczniu 2014 r., a także decyzję o wymiarze podatku od nieruchomości za 2014 roku (kwota podatku 281 zł). Przedłożyła ponadto zeznanie podatkowe za 2012 rok, w którym wykazany został dochód roczny w kwocie 15.393 zł. Ponadto przedłożyła wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 listopada 2013 r. do 6 lutego 2014 r. Wynika z niego, że na rachunku w zasadzie stale występuje saldo dodatnie, a kwota świadczenia emerytalnego uzyskiwanego przez wnioskodawczynię wynosi 1.336,71 zł. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku – postanowieniem z dnia 24 lutego 2014 r., wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm.) odmówił przyznania B. P. prawa pomocy w żądanym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, wnioskodawczyni podniosła, że przedstawiła możliwą dla niej do zgromadzenia dokumentację w zakresie wymaganym przez Sąd. Wyjaśniła, że lokal w S., którego jest właścicielką, zajmuje w całości jej córka wraz z rodziną na zasadzie użyczenia, zaś sama wnioskodawczyni zamieszkuje w lokalu przy ul. M. Nie może zatem czerpać dochodów z nieruchomości, albowiem wykorzystuje je wyłącznie dla zaspokojenia potrzeb swoich i swojej najbliższej rodziny. Podniosła, że jest osobą w podeszłym wieku i bardzo schorowaną, a zasadniczą część swoich dochodów przeznacza na leczenie. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi kasacyjnej), jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa i majątkowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu wskazać należy, że wnioskodawczyni domagała się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, a wniosek swój zawarła w skardze kasacyjnej od wyroku zapadłego w niniejszej sprawie. Wskazać należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Zdaniem Sądu wnioskodawczyni nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Obecnie ich wysokość sprowadza się do kwoty 250 zł z tytułu wpisu od wniesionej przez wnioskodawczynię skargi kasacyjnej, sporządzonej przez reprezentującego ją adwokata. Wnioskodawczyni osiąga dochód z tytułu świadczenia emerytalnego w kwocie 1.336 zł miesięcznie, który to dochód, po odliczeniu kosztów utrzymania mieszkania przy ul. M. [...], istotnie można by ocenić jako niewystarczający na poniesienie kosztów sądowych, gdyby oświadczenie o dochodach złożone przez wnioskodawczynię nie budziło wątpliwości co do jego wiarygodności. Wątpliwości te wynikają z tego, że oprócz wykazania kosztów opłat czynszowych za mieszkanie przy ul. M., wnioskodawczyni nie wykazała żadnych innych niezbędnych wydatków ponoszonych miesięcznie, jak choćby opisanych w sprzeciwie wysokich kosztów leczenia. Wykazanie tego rodzaju wydatków było obowiązkiem wnioskodawczyni. Przeciwko uwzględnieniu wniosku przemawiała ponadto okoliczność, że wnioskodawczyni jest właścicielem nie tylko ww. mieszkania, lecz także innej nieruchomości, tj. lokalu mieszkalnego położnego w S. przy ul. K. [...], co nie pozostaje bez znaczenia dla oceny jej sytuacji majątkowej. W sytuacji posiadania majątku nieruchomego istotne jest to, że może on przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lipca 2013 r., sygn. akt I OZ 586/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Nie można bowiem zapominać, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571; także postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OZ 200/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W innym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych wnioskodawcy np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność korzystania z mieszkania przy ul. K. w S. przez córkę wnioskodawczyni nie zmienia powyższej oceny. Wnioskodawczyni, jako właścicielka mieszkania, nadal może nim swobodnie dysponować, a w szczególności uczynić lokal przedmiotem zabezpieczenia pożyczki, lub przeznaczyć go na wynajem, celem uzyskania z niego dochodu. Decyzja wnioskodawczyni o rezygnacji z uzyskiwania potencjalnych dochodów z posiadanej nieruchomości nie może skutkować uwzględnieniem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Jak to już wyżej wskazano, prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie uzależnione jest bowiem od wykazania zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Z tych też przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.