III SA/Gd 245/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędziowie: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, Sędzia WSA Jolanta Sudoł (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 maja 2021 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 24 lutego 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. W dniu 2 listopada 2020 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. wpłynął wniosek J. W. (zwany dale także jako: "strona", "wnioskodawca" lub "skarżący") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią S. B. Wójt Gminy D., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia 27 stycznia 2021 r. (nr [...]) odmówił J. W. wnioskowanego świadczenia ze względu na niespełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. 2020 poz. 111 ze zm.; zwanej dalej w skrócie jako: "u.ś.r."). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że S. B. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym podano, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 grudnia 2011 r. (od 89 roku życia), natomiast nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Zatem w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki szkolnej lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ nadmienił przy tym, że wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, odnoszącego się do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie oznacza wykluczenia możliwości stosowania przesłanki określonej w tym przepisie. Organ ustalił ponadto, że S. B. posiada czworo dzieci, tj. syna M. B., córkę J. W., córkę D. B. oraz córkę W. K., które w pierwszej kolejności zobowiązane są alimentacyjnie względem matki. Organ podał, że M. B. oświadczył, że nie może opiekować się matką, bowiem mieszka daleko, jest emerytem, choruje od wielu lat na astmę. J. W. również oświadczyła, że jest emerytem, schorowaną osobą, nie ma możności dojazdu do mamy. D. B. jako powód niemożności opieki nad matką wskazała, że pobiera niską emeryturę i w związku z tym musiała podjąć zatrudnienie. Natomiast W. K. oświadczyła, że jest osobą przewlekle chorą, leczy się na choroby układu krążenia i kręgosłupa, pracuje zawodowo w nienormowanych godzinach. Samorządowego Kolegium Odwoławcze (zwane dalej również jako: "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez J. W., decyzją z dnia 24 lutego 2021 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r., poz. 256) oraz art. 17 u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy D. Organ odwoławczy nie podzielił zasadności argumentacji organu pierwszej instancji dotyczącej podstawy prawnej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na czas powstania niepełnosprawności osoby dorosłej i tym samym niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r.. SKO uznało, że w tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, dla określenia ich wpływu na sytuację prawną wnioskodawcy. Natomiast organ odwoławczy, mając na uwadze dokonane w przedmiotowej sprawie ustalenia, iż S. B. posiada dzieci, które są obiektywnie zdolne wypełnić obowiązek alimentacyjny wobec swojej niepełnosprawnej matki uznał, że J. W. - jako wnukowi osoby niepełnosprawnej - świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. J. W. zaskarżył powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku podnosząc, że sprawuje bezpośrednią opiekę nad babcią, z tego tytułu pobierał przez kilka lat specjalny zasiłek opiekuńczy. S. B. ma 99 lata, a jej dzieci po 70 lat. Mieszka ona na wiosce, musi mieć całodobową opiekę ze względu na chorobę. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że dzieci S. B. pracują zawodowo (są schorowane) i z tego powodu nie są wstanie zapewnić opieki matce. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W sprawie bezsporne jest, że babcia skarżącego - S. B. (ur. [...] 1922 r.) orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia 5 stycznia 2012 r. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, ze wskazaniem, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 grudnia 2011 r., zaś daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W tym miejscu Sąd pragnie wyjaśnić, że w kwestii różnicowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobami niepełnosprawnymi ze względu na moment powstania niepełnosprawności Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, zgodne z jednolitym obecnie orzecznictwem sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Zatem SKO słusznie przyjęło w sprawie, że przedmiotowe świadczenie nie było zależne od daty powstania niepełnosprawności u wymagającej opieki babci skarżącego. Pomimo powyższego SKO słusznie uznało, że skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało. Nie może bowiem ujść uwadze, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r.. W powołanych przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca zawarł ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony między innymi przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży - obowiązek alimentacyjny - względem osoby będącej pod jej opieką. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi o obowiązku alimentacyjnym, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359; zwanej dalej jako: "k.r.o."). Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Art. 132 k.r.o. określa kolejność osób zobowiązanych. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wówczas, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (por. wyroki NSA: dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; czy z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16). Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić. Zatem przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można się ograniczać jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wyłącznie i tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Niewykluczone jest również w tym zakresie posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (niezależnych od niego) nie może zajmować się rodzicem (art. 132 k.r.o. w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Przyjęcie wskazanych metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności żądania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą wymagającą opieki (w realiach niniejszej sprawy nad babcią) zależy od ustalenia, czy osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji (dzieci) są zdolne do jej sprawowania np. czy ich stan zdrowia umożliwia faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką lub czy nie istnieją inne obiektywne okoliczności (względy) niezależne od nich, które taką opiekę wykluczają. Niewątpliwie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Poza sporem w niniejszej sprawie jest to, że S. B. jest osobą niepełnosprawną, która wymaga opieki oraz to, że ma czworo dorosłych dzieci. Zatem obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności jej dzieci, bowiem stosownie do regulacji przepisu art. 129 § 1 k.r.o. jeżeli jest kilku zstępnych obowiązek ten obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny dzieci wyprzedza więc obowiązek alimentacyjny wnuka. W realiach niniejszej sprawy organ odwoławczy prawidłowo uznał, że skarżącemu jako wnukowi nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego (wnuka) względem babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej dzieci, które w pierwszej kolejności zobowiązana są do sprawowania opieki nad swą matką. Z akt sprawy nie wynikają obiektywnie uzasadnione okoliczności pozwalające przyjąć, że żadne z dzieci S. B. nie może wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem matki. Żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Wskazywane przez dzieci przeszkody w sprawowaniu opieki nad matką, to w szczególności wykonywanie pracy zarobkowej przez D. B. (z uwagi na niską emeryturę), wykonywanie pracy zawodowej i choroby przewlekle przez W. K., odległe miejsce zamieszkania oraz nieudokumentowany w aktach sprawy zły stan zdrowia przez J. W. oraz M. B. Przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego zrealizowałyby się wyłącznie wtedy, gdyby dzieci niepełnosprawnej S. B. nie byłyby w stanie z przyczyn obiektywnych zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Okoliczności takiej nie stanowi wykonywanie pracy, czy zamieszkiwanie w zbyt dużej odległości od miejsca zamieszkania matki. Wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego w sytuacji, gdy nie możliwym jest świadczenie osobistej pomocy może polegać także na zapewnieniu na swój koszt sprawowania opieki przez inną osobę. Nie może przy tym ujść uwadze, że skarżący (wnuczek), niepełnosprawna babcia - S. B. oraz córki: D. B. i W. K. zamieszkują pod tym samym adresem, tj. [...]-[...], S. nr [...]. (obie córki pracują zarobkowo). Konkludując, w rozpoznawanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na uznanie, że obowiązek alimentacyjny skarżącego względem babci wyprzedza obowiązek alimentacyjny jej dzieci. To dziecko jest bowiem, zgodnie z przywołanym i wyżej regulacjami k.r.o. w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad matką. Skoro zatem skarżący nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie mógł uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).