III SA/Gd 307/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Janina Guść, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi A.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 stycznia 2021 r., nr (...) w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...) decyzją z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt (...), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta (...) z dnia 22 października 2020 r., nr (...), którą odmówiono A.B. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ciotką E.G. w okresie od 1 sierpnia 2020 r. Organ I instancji jako przyczynę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia wskazał na niespełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. 2020 poz. 111 – powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r."). Organ wskazał, że A.B. nie jest w stosunku do E.G. ani krewnym w linii prostej ani rodzeństwem, zatem nie znajduje się on w katalogu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem E.G. Organ wskazał, że osoba wymagająca opieki ma 85 lat, nie pozostaje w związku małżeńskim, nie posiada własnych dzieci, rodziców, ani żyjącego rodzeństwa, oraz legitymuje się orzeczeniem z dnia 2 stycznia 2020 r. wydanym przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w S., stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od dnia 3 października 2019 r. Organ I instancji podniósł, że skoro E.G w dniu zaliczenia do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji miała ukończone 84 lata, tym samym wnioskodawca nie spełnia przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, wynikającej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ nie podzielił stanowiska A.B., co do skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Zdaniem organu wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który odnosi się do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie oznacza wykluczenia możliwości stosowania przesłanki określonej w tym przepisie. Organ wskazał ponadto, że w sprawie nie została spełniona główna przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na związku przyczynowym pomiędzy opieką sprawowaną przez A.B. nad E.G., a jego rezygnacją z zatrudnienia lub brakiem możliwości podjęcia takiego zatrudnienia. A.B. pozostawał w zatrudnieniu do 4 grudnia 1999 r., następnie w okresie od 1 listopada 2010 r. do 13 lipca 2020 r. był uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką M.B., która zmarła w dniu 13 lipca 2020r. Ponadto z ostatniego kontrolnego wywiadu środowiskowego z dnia 27 czerwca 2019 r. oraz oświadczenia strony z dnia 25 czerwca 2020 r. nie wynika, aby A.B. sprawował opiekę również nad ciotką E.G. W oświadczeniu z dnia 18 sierpnia 2020 r. A.B. wskazał, że w okresie "od 2010 do 13 lipca 2020 r. był uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego nad matką, a od 13 lipca 2020 r. nie podejmuje zatrudnienia z powodu opieki nad ciotką E.G.". Wskazał także, iż osoba wymagająca opieki nie jest osobą leżącą, je samodzielnie, nie wymaga udziału w specjalistycznej terapii, nie jest pieluchowana. Wymaga "stałego dozoru ze względu na specyfikę chorób oraz jej wiek". Organ podkreślił, że A.B. nie zamieszkuje z osobą wymagającą opieki, a mimo to wskazuje, że opieka zajmuje mu 24 godziny na dobę. W dniu 23 września 2020 r. w przeprowadzonym telefonicznie wywiadzie środowiskowym, A.B. oświadczył, iż E.G. jest osobą niepełnosprawną, choruje na Alzhaimera, ma problemy kardiologiczne, hematologiczne oraz demencję, dlatego "pomaga ciotce w większości czynności życia codziennego(...) jest w stałym kontakcie telefonicznym i (...) zawsze jest gotowy udzielić jej wsparcia". A.B. nie był w stanie określić stałych dni lub godzin, w których faktycznie przebywa w mieszkaniu cioci i służy jej swoją pomocą. W dniu 7 października 2020 r. A.B. złożył dodatkowe wyjaśnienia, oświadczył min. iż " ciocia jest zależna od jego opieki, którą świadczy w należyty sposób", "opiekuje się ciocią w sposób ciągły, fizycznie spędza z nią około 8 godzin dziennie, czas ten zajmują zwykłe sprawy dnia codziennego." Zakwestionował ustalenia poczynione przez pracownika socjalnego w wywiadzie środowiskowym. W ocenie organu, sprawowana przez A.B. opieka nie absorbuje go na tyle, aby wykluczyć podjęcie aktywności zawodowej. Czynności dnia codziennego, które powołuje strona, ani dozór o którym strona wielokrotnie wspomina, nie są stałą opieką od której uzależnione jest prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Sposób sprawowania opieki nad ciotką oraz rozbieżność czasowa między datą powstania niepełnosprawności, a datą deklarowanej rezygnacji z aktywności zawodowej w celu opieki nad nią, nie świadczy o istnieniu bezpośredniego związku między brakiem aktywności zawodowej strony, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...), utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało w uzasadnieniu, że w świetle przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a u.ś.r. uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym, który jest uregulowany przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. z 2020 r. poz. 1359 - powoływanej w skrócie jako: "k.r. i o."). Zgodnie z art. 128 k.r i o. obowiązek alimentacyjny, to obowiązek dostarczenia środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Kolegium powołało się także na podjętą w dniu 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13 uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której stwierdzono, że przepis art. 17 ust 1 i art. 17 ust 1a u.ś.r. poprzez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Natomiast treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to co wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wskazując na powyższe organ stwierdził, że skoro E.G. jest siostrą matki A.B., to nie należy on do kręgu osób, na których zgodnie z przytoczonymi przepisami ciąży obowiązek alimentacyjny. Odwołujący się, będąc synem siostry E.G, jest z nią spokrewniony w linii bocznej. Z pokrewieństwa w linii bocznej, zgodnie z przepisami k.r. i o. nie wynika obowiązek alimentacyjny. W związku z tym A.B. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad ciotką E.G.. A.B. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji. Skarżący podniósł, że uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygnaturze akt I OPS 5/13 dotyczy stanu prawnego sprzed 2013 r. i dotyczyła konkretnej sprawy. Skarżący powołał się na orzeczenie II SA/Bk 776/10, wskazując, że zawiera "ważny głos w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego na krewnego w linii bocznej" oraz wskazał linię orzeczniczą sądów administracyjnych dokonujących wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. w sposób umożliwiający poszerzenie kręgu uprawnionych do spornego świadczenia również o osoby będące członkami rodziny, ale niezobowiązane do alimentacji (II SA/Lu 593/10, IV SA/Po 210/08, II SA/Łd 582/10). W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...) wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz.U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Poza sporem w niniejszej sprawie jest to, że 85 letnia E.G. jest osobą niepełnosprawną, która legitymuje się orzeczeniem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w S. z dnia 2 stycznia 2020 r., stwierdzającym u niej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od dnia 3 października 2019 r. W niniejszej sprawie organy obu instancji zgodnie uznały, że w sprawie nie została spełniona przesłanka ustanowiona w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż skarżący nie jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym względem swojej ciotki E.G.. Na wstępie wyjaśnienia wymaga jednak, że orzecznictwo sądów administracyjnych rozstrzygnęło już spór prawny co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać. Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Stanowisko wyrażone w decyzji organu I instancji było zatem w analizowanym zakresie nietrafne. W rozpoznawanej sprawie zasadnicza kwestia dotyczy jednak wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Organy uznały, że w związku z brakiem obowiązku alimentacyjnego ze strony skarżącego wobec ciotki (siostry matki), nie zostały spełnione przesłanki warunkujące otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie skarżącego organy powinny kierować się prokonstytucyjną i celowościową wykładnią powyższego przepisu, dzięki której świadczenie winno być mu przyznane. Skarżący powołał się przy tym na wyroki niektórych sądów administracyjnych w podobnych sprawach, w których orzeczono na korzyść skarżących, którzy nie byli zobowiązani do alimentacji w stosunku do osoby niepełnosprawnej w rozumieniu k.r. i o., nad którą sprawowali opiekę. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazuje na istotną cechę osób, będących adresatami zawartej w nim normy prawnej, zezwalającą na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Cechę tę stanowi występowanie obowiązku alimentacyjnego po stronie ubiegającej się o świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką. Regulacja ta odwołuje się bezpośrednio do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który w swych przepisach reguluje materię obowiązku alimentacyjnego. Zgodnie z przepisami art. 128 - 144 1 k.r. i o. obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża on krewnych w linii prostej, rodzeństwo, małżonków, przysposabiających i powinowatych, w zakresie i kolejności ustalonych w tych przepisach. Stosownie zaś do treści art. 61 7 § 1 i § 2 k.r. i o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Należy zatem stwierdzić, że obowiązek alimentacyjny nie obciąża dalszych krewnych w linii bocznej, w linii tej obciąża on bowiem wyłącznie rodzeństwo podopiecznego, a nie zstępnych rodzeństwa, zatem nie jest możliwe na podstawie art.17 ust. 1 u.ś.r. przyznanie dalszym krewnym w linii bocznej świadczenia pielęgnacyjnego, także wówczas, gdy spełniają one inne przesłanki przewidziane w przepisach u.ś.r. Zgodnie z treścią uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r., o sygn. akt I OPS 5/13 krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny ogranicza się do osób zobowiązanych do alimentacji. Tym samym osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wbrew zarzutowi skarżącego uchwała ta zachowuje pełną aktualność w obecnym stanie prawnym. Przytoczone przez skarżącego orzeczenia sądów administracyjnych pochodzą sprzed daty wydania uchwały składu siedmiu sędziów NSA ujednolicającej orzecznictwo sądów w analizowanym zakresie. W okolicznościach niniejszej sprawy należało stwierdzić, że skarżący nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji na rzecz swojej ciotki, będącej jego krewną w linii bocznej. Zatem organy obu instancji prawidłowo uznały, że skarżącemu jako siostrzeńcowi osoby niepełnosprawnej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie należy on do kręgu osób zobowiązanych alimentacyjnie wobec tej osoby. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym na podstawie art.15zzs⁴ ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 lipca 2021r. - zgodnie z którym: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". Uznać należało, że rozpoznanie sprawy jest konieczne, zaś sytuacja związana z pandemią COVID 19 i ograniczone możliwości techniczne Sądu uzasadniają stwierdzenie, że przeprowadzenie rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość.