III SA/Gd 532/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. F. od punktu drugiego postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 1 marca 2018 r. w sprawie ze skargi M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 24 kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz obowiązku jego zwrotu postanawia: utrzymać w mocy punkt drugi postanowienia referendarza sądowego z dnia 1 marca 2018 r. W dniu 11 stycznia 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynął wniosek M. F. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W treści złożonego wniosku M. F. wskazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika na zasadach rynkowych bez uszczerbku dla swoich podstawowych potrzeb życiowych. Wnioskodawczyni nie wypełniwszy rubryki nr 6 formularza PPF (dotyczącej stanu rodzinnego) podniosła, że jej synowie mieszkają głównie poza jej lokalem mieszkalnym, u swoich partnerek, jedynie czasami pomieszkują u wnioskodawczyni. Wnioskodawczyni oświadczyła również, że uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości ok. 1.590 zł miesięcznie. Wśród miesięcznych zobowiązań i stałych wydatków wnioskodawczyni wskazała: opłaty za mieszkanie – 400 zł, media, telefon, TV – 350 zł, żywność – 400 zł, chemia gospodarcza i kosmetyki – 100 zł, leki – 50 zł, ubrania – 100 zł. W związku z wątpliwościami co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni zarządzeniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 17 stycznia 2018 r. wnioskodawczyni została wezwana do przedłożenia następujących dokumentów i oświadczeń: - zaświadczenia o wszystkich osobach zameldowanych w miejscu zamieszkania wskazanym we wniosku; - odpisów wszystkich zeznań podatkowych wnioskodawczyni oraz jej synów – J. F. oraz S. F. za 2016 i 2017 rok (o ile zeznania za 2017 rok zostały złożone) bądź stosownych zaświadczeń z właściwego urzędu skarbowego w przedmiocie wysokości wszystkich dochodów osiągniętych przez wszystkie ww. osoby w 2016 i 2017 roku; - wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię oraz jej synów rachunków bankowych (w tym rachunków lokat terminowych oraz rachunków dewizowych), na których gromadzone są środki pieniężne, obrazujących historię (wszystkie wpłaty i wypłaty) oraz salda tych rachunków, w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli wnioskodawczyni ani jej synowie nie posiadają rachunków bankowych – oświadczenia w tym zakresie; - kopii dokumentów potwierdzających aktualną wysokość uzyskiwanych przez wnioskodawczynię oraz jej synów miesięcznych dochodów ze wszystkich tytułów (np. kopii zaświadczenia od pracodawcy lub zleceniodawcy, kopii zaświadczenia o wysokości ewentualnych świadczeń rentowych); - oświadczenia, czy wnioskodawczyni oraz jej synowie korzystali ze świadczeń z pomocy społecznej w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli tak - do przedłożenia stosownych zaświadczeń w tym zakresie od właściwego ośrodka pomocy społecznej; - kopii dokumentów obrazujących wysokość wszystkich ponoszonych przez wnioskodawczynię i jej synów miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (czynsz, opłaty za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telefon, telewizję, Internet, inne). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawczyni nadesłała pismo, w którym oświadczyła, że aktualnie pod adresem G. [...] w G. zamieszkuje na stałe wnioskodawczyni. Jej syn S. F. również przebywa w tym lokalu ale prowadzi praktycznie osobne gospodarstwo domowe, mając oddzielne wydatki w zakresie żywienia, ubrań, chemii gospodarczej itp. Wnioskodawczyni wskazała ponadto, że syn nie partycypuje w kosztach utrzymania mieszkania. Z kolei drugi syn J. F. nie mieszka w mieszkaniu wnioskodawczyni i utrzymuje się samodzielnie. Wnioskodawczyni oświadczyła ponadto, że nie posiada własnego rachunku bankowego, dlatego jej wynagrodzenie wpływa na konto syna. Wnioskodawczyni stwierdziła, że nawet gdyby jej syn dokładał się do kosztów utrzymania mieszkania (w granicach 200 - 300 zł) to i tak nie byłaby w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika profesjonalnego, którego wynagrodzenie, biorąc pod uwagę, że równolegle toczą się trzy sprawy dotyczące nienależnie pobranych świadczeń, wynosiłoby kilka tysięcy złotych, co jest dla wnioskodawczyni aktualnie kwotą nie do zgromadzenia. Do złożonego pisma wnioskodawczyni załączyła zaświadczenia od pracodawców (własne oraz synów) o wysokości wynagrodzenia, oświadczenia wnioskodawczyni i jej synów o niekorzystaniu ze świadczeń z pomocy społecznej, informację o zameldowaniu w lokalu mieszkalnym wnioskodawczyni oraz jej obydwu synów, zawiadomienie o wysokości opłat za mieszkanie wraz z dowodami wpłaty za okres listopad 2017 r. – styczeń 2018 r., zeznania podatkowe syna S. za 2016 r. i 2017 r., zeznanie podatkowe syna J. za 2016 r., zeznanie podatkowe wnioskodawczyni za 2016 r., orzeczenie o zaliczeniu wnioskodawczyni do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wyciągi z posiadanego przez syna S. rachunku bankowego za okres od 29 lipca 2017 r. do 6 lutego 2018 r., innego rachunku bankowego bieżącego za okres od 1 sierpnia 2017 r. do 31 stycznia 2018 r. i rachunku bankowego oszczędnościowego za okres od 1 sierpnia 2017 r. do 6 lutego 2018 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego syna J. za okres od 12 sierpnia 2017 r. do 12 lutego 2018 r. Postanowieniem z dnia 1 marca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych (punkt pierwszy postanowienia) oraz odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego (punkt drugi postanowienia). Uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w punkcie drugim postanowienia referendarz sądowy odwołując się do treści art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z kolei w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego i dochodów oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Zestawiając realia rozpatrywanej sprawy, w tym wskazane przez wnioskodawczynię okoliczności faktyczne z treścią przedstawionych powyżej regulacji niezbędnym w ocenie referendarza sądowego było m.in. dokonanie oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych osób, które zamieszkują wraz z wnioskodawczynią. Referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawczyni w treści formularza urzędowego PPF złożyła oświadczenie odmienne od tego zawartego w piśmie z dnia 15 lutego 2018 r. W piśmie tym wnioskodawczyni oświadczyła bowiem wprost, że w jej mieszkaniu przebywa również syn S. F. Z kolei syn J. F. w mieszkaniu tym nie mieszka. Wobec sprzecznych oświadczeń wnioskodawczyni w powyższym zakresie referendarz sądowy uznał, że wątpliwości co do stanu rodzinnego wnioskodawczyni nie zostały w pełni wyjaśnione. Ze złożonych oświadczeń można jednak wywieźć, że pełnoletni synowie wnioskodawczyni, którzy w świetle przedłożonych dokumentów osiągają, podobnie jak wnioskodawczyni, stały dochód, zamieszkują stale lub okresowo wraz z wnioskodawczynią w lokalu mieszkalnym wskazywanym przez nią jako adres zamieszkania. Odnośnie syna J. referendarz sądowy uznał, że należało przyjąć, że okresowo zamieszkuje on wraz z wnioskodawczynią. Natomiast syn S. w ocenie referendarza sądowego stale zamieszkuje wraz z wnioskodawczynią, co wyklucza zasadność twierdzenia wnioskodawczyni, że prowadzi on osobne gospodarstwo domowe. Samo oświadczenie wnioskodawczyni o prowadzeniu odrębnego gospodarstwa domowego przez innych domowników nie może być w ocenie referendarza sądowego podstawą odmowy ujawnienia dochodu osób najbliższych zamieszkujących z nią stale lub okresowo pod wspólnym dachem. Powołując się na orzeczenia sądów administracyjnych referendarz sądowy podniósł, że rzadkością jest, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe, zwłaszcza w przypadku, gdy są to osoby powiązane bliskim stopniem pokrewieństwa. W ocenie referendarza sądowego fakt prowadzenia przez członków rodziny wnioskodawczyni osobnych gospodarstw domowych musi być udowodniony w sposób nie budzący wątpliwości i poparty powołaniem się na konkretne okoliczności, które by to potwierdzały. W realiach rozpatrywanej sprawy wnioskodawczyni tego nie uczyniła. W tym kontekście istotne znaczenie ma nadto treść zaświadczenia o zameldowaniu obydwóch synów wnioskodawczyni pod adresem, pod którym zameldowana jest i stale zamieszkuje również wnioskodawczyni. Ponadto adres "ul. G. [...] w G." został przez synów wskazany zarówno w zeznaniach podatkowych, jak i do wiadomości banków prowadzących dla nich rachunki bankowe oraz zakładów pracy. Referendarz sądowy wskazał ponadto, że wnioskodawczyni udokumentowała wysokość osiąganych przez nią samą oraz przez jej synów stałych dochodów netto na poziomie 9.070,78 zł miesięcznie. W ocenie referendarza niezbędnym było także porównanie wysokości uzyskiwanych przez synów dochodów z ponoszonymi przez nich kosztami utrzymania, których wnioskodawczyni nie wykazała. Ponieważ łączne zadeklarowane przez wnioskodawczynię wydatki na jej utrzymanie wynoszą miesięcznie 1.400 zł, to nie sposób uznać, że z uzyskiwanych w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni wszystkich dochodów nie jest ona w stanie, przy wsparciu osób bliskich, poczynić oszczędności wystarczających na pokrycie kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika z wyboru w trzech sprawach zainicjowanych przez wnioskodawczynię przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gdańsku. Referendarz sądowy wskazał ponadto, że chociaż wydatki na zawodowego pełnomocnika mogą niewątpliwie ograniczyć wolne środki, które przeznaczone byłyby na inne wydatki wnioskodawczyni i jej rodziny, to jednak wyjątkowość instytucji prawa pomocy wymaga przyjęcia, że strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy powinna uprzednio podjąć wszelkie niezbędne działania, aby we własnym zakresie (bądź z pomocą osób bliskich) zdobyć fundusze na pokrycie wydatków wiążących się z wszczętym przez siebie postępowaniem sądowym. W świetle powyższych okoliczności brak było w ocenie referendarza sądowego podstaw do przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego. M. F. złożyła sprzeciw od punktu drugiego postanowienia referendarza sądowego wskazując, że referendarz sądowy nie zauważył, że jej synowie mogą nie widzieć powodu by uczestniczyć w kosztach postępowań, których nie są stroną. Wnosząca sprzeciw nie zgodziła się nadto ze stanowiskiem referendarza sądowego, że mieszkający i pomieszkiwujący w tym samym mieszkaniu prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, w którym wszystkie dochody i koszty zlewają się. Nawet gdyby tak było, to koszty zwiększyłyby się o koszty utrzymania synów. W ocenie wnoszącej sprzeciw nie jest zaś rzadkością, że będące na progu całkowitej samodzielności dzieci mieszkają u rodziców, osiągając własne dochody (którymi swobodnie dysponują), utrzymując się samodzielnie jak i oszczędzając środki na rozpoczęcie samodzielnego życia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko pełnomocnika z urzędu (§ 3). W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy m. in. osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Z tego powodu to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Co oczywiste, niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. obliguje referendarza sądowego (sąd) do odmowy uwzględnienia złożonego wniosku. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, M. F. nie wykazała, że spełnia ustawowo określone przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając na uwadze powyższe regulacje normatywne jak i argumentacją zawartą w zaskarżonym postanowieniu Sąd uznał, że referendarz sądowy zasadnie skonstatował, że skoro wnioskodawczyni zamieszkuje wspólnie z synami, to ich sytuacja majątkowa, jako osób pozostającym z wnioskodawczynią we wspólnym gospodarstwie domowym musi podlegać ocenie w ramach szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony. Skoro bowiem strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru, to koniecznym jest w takiej sytuacji zbadanie, czy również przy pomocy osób bliskich (w tym przypadku synów) nie jest w stanie tego uczynić. Za obowiązkiem uwzględnienia w realiach rozpatrywanej sprawy sytuacji finansowej wszystkich osób, które dane gospodarstwo współtworzą czy współkształtują faktycznie przemawia regulacja zawarta w art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 682 ze zm.), która stanowi, że rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Należy ponadto zauważyć, że przepisy ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy regulujące m.in. stosunki między rodzicami i dziećmi nakładają na rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (zob. art. 128 tej ustawy). W orzecznictwie sądów administracyjnych jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (zob. w tej materii m.in.: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r.; sygn. akt II CZ 80/89; System Informacji Prawnej Lex nr 8963; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 317/15; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). To oznacza, że możliwość pozyskania środków na opłacenie kosztów postępowania przy pomocy rodziny (w realiach sprawy dorosłych synów) musi zostać uwzględniona przy ocenie sytuacji finansowej wnioskodawczyni. Należy bowiem oczekiwać, że niezbędnej pomocy i wsparcia wnioskodawczyni w pierwszej kolejności poszukiwać będzie właśnie u członków rodziny. Tym bardziej, że wnioskodawczyni w toku prowadzonego postępowania nie wykazała jakoby pomoc ta leżała poza zasięgiem możliwości finansowych synów. Na tle powyższych zapatrywań dokonanej oceny nie zmienia argumentacja zawarta w złożonym sprzeciwie, w świetle której synowie wnioskodawczyni mogą nie widzieć powodu by uczestniczyć w kosztach postępowań, których nie są stroną. Należy w tym miejscu podkreślić, że instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 p.p.s.a. stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie (podkreślenie Sądu) nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego i wykazały to w toku prowadzonego postępowania. Wnioskodawczyni musi mieć przy tym świadomość, że uprawnienie do przeniesienia ciężarów finansowych postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa nie ma charakteru absolutnego i podlega - co należy podkreślić - prawnie uzasadnionym ograniczeniom. Ilość funduszy publicznych dostępna na udzielenie pomocy prawnej osobom niemajętnym sprawia bowiem, że swoistą koniecznością jest przyjęcie procedury ich racjonalnej selekcji uzasadnionej okolicznościami dotyczącymi stanu majątkowego wnioskodawczyni i osób pozostających z wnioskodawczynią we wspólnym gospodarstwie domowym oraz dochodów tych osób. Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności przemawiające za odmową przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku działając na podstawie art. 246 § 1 punkt 2 w zw. z art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrzył sprzeciw zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658). Na podstawie tego przepisu, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.