III SA/Gd 601/18

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Adam Osik po rozpoznaniu w dniu 24 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. C. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 24 maja 2018 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie transportu drogowego z naruszeniem prawa postanawia: odmówić wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżąca K. C. wniosła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy żądając zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Uzasadniając wniosek skarżąca oświadczyła, że prowadziła działalność transportową, lecz powstanie znacznego zadłużenia doprowadziło do jej zamknięcia. Mąż skarżącej, z którym posiada rozdzielność majątkową, podjął zatrudnienie poza granicami kraju, a z uzyskanych dochodów wspomaga rodzinę jak również swoje dzieci z poprzedniego małżeństwa. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwojgiem małoletnich dzieci. Skarżąca utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w wysokości od 1600-2100 zł w zależności od wysokości zajęcia komorniczego. Nadto skarżąca pobiera rentę rodzinną dla uprawnionego syna M. C. w kwocie 1059,76 zł, świadczenie wychowawcze na dwoje dzieci w kwocie 1000 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł, uzyskując łączny dochód miesięczny netto w wysokości 4312 zł. Nie posiada oszczędności, ani przedmiotów wartościowych, poza pojazdem marki O., rok produkcji 2010, objęty zajęciem komorniczym. Jako swoje zobowiązania i stałe wydatki skarżąca podała koszty opłat za mieszkanie (700 zł), zakupu leków (100-200 zł), zajęcia komornicze, zakupu paliwa (200 zł), ubezpieczeń i podatków (200 zł), raty należne ZUS (518 zł), raty należne US (600 zł), zaległości wobec banków i wierzycieli (2000 zł). Wskazując na swój majątek skarżąca podała 1/2 udziału we współwłasności domu o pow. 98 mkw., o wartości szacunkowej 400.000 zł. Mając na uwadze, że oświadczenia zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewystarczające dla oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 25 września 2018 r., wnioskodawczyni została wezwany do uzupełnienia w terminie 14 dni wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie następujących dokumentów i oświadczeń: a) odpisów wszystkich zeznań podatkowych wnioskodawczyni i jej męża za 2017 rok bądź stosownych zaświadczeń z właściwego urzędu skarbowego w przedmiocie wysokości wszystkich dochodów osiągniętych przez ww. osoby w 2017 roku; b) wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię i jej męża rachunków bankowych (w tym rachunków lokat terminowych oraz rachunków dewizowych), na których gromadzone są środki pieniężne, obrazujących historię (wszystkie wpłaty i wypłaty) oraz salda tych rachunków, w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli nie posiadają oni rachunków bankowych – oświadczenia w tym zakresie; c) kopii dokumentów potwierdzających aktualną, tj. za ostatnie trzy miesiące, wysokość uzyskiwanych przez wnioskodawczynię i jej męża miesięcznych dochodów ze wszystkich tytułów; d) oświadczenia, czy wnioskodawczyni lub jej mąż korzystali ze świadczeń z pomocy społecznej (w tym świadczeń wychowawczych "500+", dodatków mieszkaniowych, świadczeń pielęgnacyjnych, zasiłków itp.) w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli tak do przedłożenia stosownych zaświadczeń w tym zakresie od właściwego ośrodka pomocy społecznej wskazujących rodzaj i wysokość przyznanych świadczeń; e) kopii dokumentów obrazujących wysokość wszystkich ponoszonych przez wnioskodawczynię miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (czynsz, opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę, ogrzewanie, odbiór nieczystości, telefon, telewizję, internet, podatki, inne); f) kopii dokumentów potwierdzających aktualny stan zadeklarowanego w treści wniosku zadłużenia wobec ZUS oraz podmiotów prywatnych (banki, zakłady ubezpieczeniowe, inni wierzyciele) oraz dokumentów potwierdzających wysokość kwot spłacanych miesięcznie z deklarowanych tytułów; jeżeli wnioskodawczyni zaprzestał regulowania spłaty ww. zobowiązań – przedłożenia dokumentów od wierzycieli potwierdzających tę okoliczność wraz z informacją od kiedy wnioskodawca nie reguluje swych zobowiązań. Odpis ww. zarządzenia został doręczony wnioskodawczyni w dniu 1 października 2018 r., zatem termin do jego wykonania upłynął w dniu 15 października 2018 r. W wyznaczonym terminie wnioskodawczyni nadesłała pismo nadane w urzędzie pocztowym w dniu 9 października 2018 r., w którym oświadczyła, że ze względu na panujący w jej małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej nie ma możliwości uzyskania informacji o stanie rachunku bankowego męża jak i informacji, czy rachunek on taki w ogóle posiada. Oświadczyła, że mąż od 1 stycznia 2018 r. przebywa w A. i nie posiada stałego zatrudnienia, przy czym skarżąca otrzymuje od męża jedynie comiesięczny przekaz pieniężny poprzez rodzinę przyjeżdżająca do Polski w kwocie 4000-6000 zł na pokrycie jej zadłużenia i utrzymanie dzieci. Do ww. pisma skarżąca załączyła następujące dokumenty: kopie stron decyzji Naczelnika US o rozłożeniu należności na raty w kwocie 600 zł oraz decyzji Wójta Gminy o rozłożeniu należności na raty w wysokości 737 zł; umowę z ZUS o rozłożenie należności na raty w wysokości ok. 520 zł; wezwanie do zapłaty na rzecz wierzyciela kwoty 3816 zł rozłożonej na raty w wysokości 500 zł; orzeczenie o zaliczeniu syna M. C. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności; decyzje o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dwoje dzieci oraz zasiłku pielęgnacyjnego; decyzję o waloryzacji renty rodzinnej na uprawnionego M. C. w wysokości 1059,76 zł; wyciągi z rachunku bankowego wnioskodawczyni w Bank za okres od 20 marca 2018 r. do 19 września 2018 r.; zestawienie transakcji na rachunku bankowym w Bank za okres od 4 kwietnia 2018 r. do 26 września 2018 r.; harmonogramy spłat kredytów wykazujące raty w wysokości 7792,34 zł oraz 500 zł; zeznania podatkowe wnioskodawczyni i jej męża za 2017 r.; zaświadczenie o wynagrodzeniu wnioskodawczyni za ostatnie trzy miesiące w wysokości 5815,92 zł netto; dowody zapłaty za węgiel w dniach 8 czerwca 2018 r. i 22 września 2018 r. odpowiednio kwot 510 zł i 400 zł; potwierdzenie przelewu z rachunku bankowego M. C. kwoty 838 zł w dniu 10 września 2018 r. tytułem ubezpieczenia samochodu osobowego; potwierdzenie przelewu z rachunku bankowego wnioskodawczyni kwoty 155 zł tytułem ubezpieczenia samochodu oraz kwoty 54 zł za wywóz śmieci; paragony fiskalne na zakup paliwa w dniach 20 sierpnia 2018 r. (209 zł) i 14 września 2018 r. (200 zł); faktury VAT za usługi telekomunikacyjne za sierpień 2018 r. (378 zł), za energię elektryczną za sierpień 2018 r. (198 zł), za wodę i odprowadzenie ścieków za okres kwiecień-czerwiec 2018 r. (361 zł); decyzję w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości za 2018 r. w wysokości 491 zł, płatne w ratach (ostatnia rata w wysokości 122 zł płatna do 15 listopada 2018 r.). Instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) - dalej jako "p.p.s.a." stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 245 § 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści ww. przepisu wynika, że to na podmiocie wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji materialnej i dochodowej uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Rozstrzygnięcie złożonego wniosku uzależnione jest zatem wyłącznie od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 p.p.s.a. uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Sytuacja, o jakiej mowa w ww. art. 255 p.p.s.a., wystąpiła w niniejszej sprawie, albowiem oświadczenia skarżącej zawarte w formularzu urzędowym PPF były niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz budziły wątpliwości. Skarżąca złożyła oświadczenie o posiadaniu majątku w postaci domu we współwłasności z mężem oraz samochodu osobowego, wskazała na osiąganie dochodu z pracy oraz świadczeń rentowego i z pomocy społecznej w łącznej kwocie 4312 zł netto miesięcznie oraz na swe stałe zobowiązania i wydatki obejmujące koszty utrzymania oraz spłatę zadłużenia wobec instytucji i osób prywatnych. Skarżąca wyjaśniła przy tym, że jej mąż pracuje poza granicami kraju, lecz wysokości uzyskiwanego przez niego dochodu nie podała. Z powyższych względów niezbędnym było dokonanie kompletnej oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, jak również rzeczywistych jej możliwości płatniczych, uwzględniających w szczególności dochody jej męża. Wnioskodawczyni, wykonując wezwanie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów, wyjaśniła, że nie ma możliwości przedłożenia wyciągu z rachunku bankowego męża, powołując się na obowiązujący w jej małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Jednocześnie oświadczyła, że co miesiąc mąż przekazuje jej kwotę 4000-6000 zł na spłatę zadłużenia i utrzymanie dzieci. Stwierdzić zatem należy, że środki te zwiększają miesięczny dochód rodziny skarżącej, który - po doliczeniu do zadeklarowanych w formularzu wniosku dochodów – waha się w granicach od 8312 zł do 10312 zł. Doliczenie kwot przekazywanych skarżącej przez męża jest zasadne bez względu na ustanowioną rozdzielność majątkową w ich małżeństwie. Wyjaśnić należy, że okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 682) skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl ). Zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą czy też nie wspólne gospodarstwo domowe. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, natomiast nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa ustanowiona w drodze umowy może dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Zatem samo tylko powołanie się we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową, jak to uczyniła wnioskodawczyni w niniejszej sprawie, nie jest wystarczające dla pominięcia oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych męża wnioskodawczyni i w konsekwencji uwzględnienia wniosku jedynie w oparciu o ocenę stanu majątkowego wnioskodawczyni. Wnioskodawczyni nie przedstawiając zatem w sposób wyczerpujący sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych małżonka, w szczególności poprzez przedłożenie wyciągu z rachunku bankowego męża oraz dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanych przez męża dochodów, uniemożliwiła dokonanie wszechstronnej oceny zasadności rozpoznawanego wniosku. Informacje te były istotne w celu ustalenia, jakimi funduszami, środkami pieniężnymi dysponuje miesięcznie rodzina wnioskodawczyni i czy ww. osoba może w jakiejś części bądź w całości wspomóc wnioskodawczynię w pokryciu kosztów postępowania. W związku z brakiem przedłożenia odpowiednich dokumentów w tym zakresie okoliczność powyższa pozostała nieustalona. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Poza tym dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne, jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie. Nie mniej jednak wobec oświadczenia o wysokości środków pieniężnych przekazywanych skarżącej przez jej męża, należało przyjąć, że łączna kwota osiąganych dochodów w gospodarstwie domowym skarżącej pozwala jej, nawet po odliczeniu zadeklarowanych niezbędnych wydatków, poczynić niezbędne oszczędności w celu pokrycia kosztów sądowych i kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru w niniejszej sprawie. Dodać należy, że - jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 8 lipca 2014 r., sygn. akt II OZ 671/14 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl) - koszty postępowania należy traktować jak wydatki bieżące w budżecie domowym na równi z innymi podstawowymi wydatkami, przy czym nie można przyjmować, że prywatne zobowiązania finansowe strony, takie jak spłata kredytów bankowych lub pożyczek, powinny mieć pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Jak zaś wynika z treści przedłożonych przez skarżącą oświadczeń i dokumentów, ponosi ona wydatki na spłatę kredytów oraz powstałego zadłużenia wobec instytucji i osób prywatnych, jednak nie wykazała, aby powstały jakiekolwiek trudności w terminowej spłacie ww. zobowiązań. Przeciwnie, wszelkie zobowiązania skarżąca reguluje na bieżąco. Poza regulowaniem ww. zobowiązań, skarżąca jest w stanie pokryć koszty swego i jej rodziny utrzymania, ponosząc przy tym koszty takie jak zakup paliwa, wykupienie ubezpieczeń prywatnych, czy zakupu leków, nie sygnalizując jednocześnie trudności w finasowaniu tych wydatków. Pokrycie zatem kosztów postępowania nie stanowi dla aktualnej sytuacji finansowej skarżącej obciążenia takiego rodzaju, które mogłoby skutkować popadnięciem w stan zubożenia czy też brakiem możliwości pokrycia koniecznych kosztów utrzymania. Wykazanie przez skarżącą dokonanych zajęć przysługujących jej wierzytelności oraz wynagrodzenia za pracę, wobec zadeklarowanych przez skarżącą dochodów ze wszystkich tytułów nie pozwala stwierdzić, aby skutkiem podjętych wobec skarżącej czynności egzekucyjnych jej sytuacja finansowa uległa takiemu pogorszeniu, że nie jest ona w stanie pokryć kosztów niniejszego postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, bowiem tylko takie są chronione przez ustawodawcę. Ponadto z oświadczenia o majątku wynikało, że wnioskodawczyni jest współwłaścicielem domu w 1/2 udziału, przy czym wartość szacunkowa domu wynosi 400.000 zł. Majątek powyższy może i powinien być źródłem pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania. W sprawie nie wykazano jednak, by posiadany przez wnioskodawczynię majątek nie mógł służyć jako zabezpieczenie kredytu lub pożyczki na sfinansowanie kosztów niniejszego postępowania, bez konieczności przerzucania ciężaru sfinansowania tego postępowania na Skarb Państwa. Co więcej nie wykazano jakichkolwiek obciążeń ustanowionych na posiadanych przez skarżącą nieruchomościach. Jak podkreśla się w orzecznictwie, posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Także sytuacja, gdy strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki, jeśli właścicielowi brakuje środków na pokrycie kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2010 r., sygn. akt I OZ 110/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Wymaga przy tym podkreślenia, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2008 r., I FZ 160/08, LEX nr 479093). Przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W literaturze przedmiotu zwrócono również uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). W świetle powyższych rozważań należało uznać, że wnioskodawczyni jest w stanie z osiąganych w jej rodzinie dochodów poczynić oszczędności na poczet kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Jednocześnie wnioskodawczyni nie wykazała w sposób pełny swej sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. Tymczasem, jak to już wyżej wskazano, podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i dochodowy strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Skoro wnioskodawczyni nie przedstawiła w sposób wyczerpujący rzetelnych, wiarygodnych okoliczności (i dokumentów) dotyczących jej i jej męża sytuacji finansowej, to tym samym niemożliwym uczyniła weryfikację swoich oświadczeń. W konsekwencji stwierdzić należy, że wnioskodawczyni nie wykazała, że ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w odniesieniu do jej osoby wystąpiła. Oświadczenia wnioskodawczyni należało uznać za częściowo niepełne, a w konsekwencji budzące wątpliwości i niewiarygodne, aby na ich podstawie dokonać właściwej oceny całokształtu sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się wnioskodawczyni i jej rodzina. Podkreślenia wymaga fakt, że to do wnioskodawczyni jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało wykazanie, że zachodzą wobec niej ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uwagi na powyższe referendarz sądowy, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.