I SA/Gl 2/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Dumana (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi H. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w kwestii wniosku skarżącej z dnia 10 lipca 2012 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia 1) umorzyć postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych; 2) odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wyrokiem z dnia 9 maja 2012 r., wydanym w niniejszej sprawie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę H. F. na decyzję odmawiającą jej umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy. Po otrzymaniu w dniu 9 lipca 2012 r. odpisu tego orzeczenia skarżąca złożyła w dniu 10 lipca 2012 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Uzasadniając to żądanie, w pierwszej kolejności podkreśliła, że pobiera zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 597,90 zł miesięcznie. Następnie przedstawiła zestawienie kosztów utrzymania mieszkania, zaliczając do nich: czynsz (320,72 zł) i – uiszczaną co dwa miesiące – opłatę ze energię elektryczną (114,82 zł). Zaakcentowała przy tym, że ponosi również wydatki na zakup karty do telefonu (59 zł), żywności i leków. Zwróciła uwagę na swój stan zdrowia, podając, iż od kilku lat leczy się neurologicznie z powodu urazu głowy i wad kręgosłupa. Zaznaczyła, że bezskutecznie poszukuje pracy oraz, że nie posiada żadnego majątku, który mogłaby spieniężyć, gdyż wszystkie wartościowe rzeczy już sprzedała wcześniej po to, by uzyskać środki na utrzymanie siebie i swojej rodziny. W dalszej kolejności oświadczyła, że opiekuje się córką chorą na padaczkę, która pracuje sezonowo w ogrodnictwie, uzyskując tym tytułem wynagrodzenie w kwocie około 1.000 zł miesięcznie. Dodała przy tym, że jej córka prawdopodobnie będzie zatrudniona do końca września. Jako swój majątek skarżąca zadeklarowała mieszkanie o powierzchni 34,60 m2. Oświadczyła, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z córką, nie mającą żadnego majątku, a źródłem ich utrzymania są wskazane wyżej dochody (zasiłek dla bezrobotnych skarżącej i wynagrodzenie jej córki z tytułu pracy w ogrodnictwie). Do wniosku skarżąca załączyła kserokopie: decyzji o przyznaniu jej zasiłku dla bezrobotnych (597,90 zł), rozliczenia z tytułu dostarczania energii elektrycznej (57,41 zł za miesiąc) i zawiadomienia o wysokości czynszu (320,72 zł), z którego wynika także, że w mieszkaniu zameldowana jest jedna osoba. Nadto skarżąca przedłożyła kserokopię zaświadczenia o zasiłkach chorobowych wypłacanych jej w 2011 r. i kserokopię orzeczenia stwierdzającego u niej lekki stopień niepełnosprawności i obniżenie zdolności do wykonywania pracy. Mając to na względzie, referendarz sądowy wezwał skarżącą do przedstawienia wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez nią oraz osoby z jej gospodarstwa domowego a obrazujących operacje dokonane w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, a nadto do: udokumentowania wysokości aktualnych dochodów córki, przedłożenia kopii zeznań podatkowych, jakie skarżąca i osoby z jej gospodarstwa domowego złożyły za rok 2011 i udokumentowania, względnie oszacowania, deklarowanych obciążeń finansowych związanych z leczeniem wnioskodawczyni i jej córki. W odpowiedzi skarżąca złożyła (w przeważającej mierze – w postaci kserokopii): zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia netto jej córki za kwiecień (1.170 zł), maj (1.300 zł) oraz czerwiec (1.170 zł) 2012 r.; szpitalne karty: informacyjną i konsultacyjną, potwierdzające schorzenie córki; PIT-39 skarżącej za 2011 r. wykazujący dochód brutto z odpłatnego zbycia nieruchomości w kwocie 76.821,22 zł; PIT-36 skarżącej za 2011 r. wykazujący stratę z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (2.113,55 zł) i dochód z innych źródeł (10.021,86 zł); następujące dokumenty dotyczące rachunków bankowych skarżącej: potwierdzenie ujemnego salda rachunku w A (115,09 zł); wypowiedzenie umowy o wydanie i używanie przez nią karty w powyższym banku z dniem 25 lipca 2012 r.; zaświadczenie o zablokowaniu rachunku w B na podstawie zajęcia egzekucyjnego wskazujące 36.104,21 zł jako kwotę do spłaty na dzień 24 lipca 2012 r.; informację o dostępności na rachunku w C limitu wypłat gotówki w wysokości 1.068,87 zł; zestawienie operacji na rachunku w D w okresie od 12 marca 2012 r. do 20 lipca 2012 r., z którego wynika, iż: suma transakcji uznaniowych wyniosła w tym czasie 12.070,00 zł (obejmuje ona m. in. kwotę 8.700 zł uiszczoną przez syna skarżącej w kwietniu 2012 r.), obciążeniowych – 10.552,91 zł, a saldo końcowe – 1.734,08 zł. W równocześnie złożonym piśmie skarżąca oznajmiła, że środki zgromadzone na koncie należą do niej i jej córki. Składają się na nie wpływy ze sprzedanego sprzętu gospodarstwa domowego (m. in. lodówko-zamrażarki, obrazów, niektórych mebli, wiertarki, maszyny do szycia), które pozwalają im przeżyć. Pieniądze otrzymane od syna, który na razie mieszka osobno, przeznacza, jak wskazała, częściowo na leczenie jego (w związku z tym, iż w tym roku zdiagnozowano u niego raka) i córki. Skarżąca podała przy tym, że wozi swego syna jego samochodem na badania i chemioterapię. Na koniec oszacowała koszty leczenia siebie i córki na kwotę 150-300 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2012 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie z wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, wyjaśniając, iż z mocy ustawy nie ma ona obowiązku ich uiszczania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zarazem odmówił ustanowienia adwokata, uznając, że nie zostały spełnione przesłanki uwzględnienia tego żądania. Jak podał, przesądza o tym analiza wyciągów z rachunków bankowych skarżącej, a przede wszystkim wzgląd na to, że posiada ona limit gotówki do wykorzystania w C oraz wolne środki w D, które pozwoliłyby jej na poniesienie kosztów sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej a ewentualnie reprezentacji w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, ponieważ wydatki te w rozpatrywanym przypadku wynoszą 240 zł netto w myśl § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a) w związku z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Na koniec zaakcentował, że nie każdy wydatek subiektywnie postrzegany jako dolegliwy może być kwalifikowany jako wywołujący uszczerbek w koniecznym utrzymaniu i stwierdził, że nie jest nim m. in. spłata raty kredytu, ponieważ nie może ona następować kosztem wykonania zobowiązań publicznoprawnych. Orzeczenie to doręczono skarżącej w dniu 14 sierpnia 2012 r. W dniu 21 sierpnia 2012 r. skarżąca wniosła od niego sprzeciw. Zarzuciła w nim referendarzowi sądowemu nieuwzględnienie okoliczności, które przedstawiła, a które w jej ocenie przesądzają o zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (w tym kontekście wymieniła m. in. trudną sytuację materialną oraz kłopoty zdrowotne). Oznajmiła następnie, że według jej rozeznania koszt sporządzenia skargi kasacyjnej wynosi kilka tysięcy (a nie: 240) złotych. Zaakcentowała także, że jej córka dopiero od trzech miesięcy (wcześniej była zarejestrowana jako bezrobotna) świadczy pracę, która na dodatek jest sezonowa. Dalej zwróciła uwagę, że po odliczeniu kosztów utrzymania mieszkania (około 400 zł), nabycia leków (około 300 zł) i karty telefonicznej (59 zł), na wyżywienie i zakup środków czystości pozostaje im około 950 zł miesięcznie. Stanowczo przy tym podkreśliła, że wydatki na utrzymanie mieszkania, kupno lekarstw i wyżywienie są kosztami utrzymania koniecznego. Tak samo, jej zdaniem, należałoby zakwalifikować spłatę kredytu, który został zaciągnięty na remont mieszkania znajdującego się w złym stanie technicznym. Na koniec, stwierdziła, że jedyne środki, jakie pozostają w jej dyspozycji, znajdują się na rachunku bankowym w D (tam, jak podała, wpływa jej zasiłek i wynagrodzenie jej córki), zaś z dostępnych limitów gotówki nie chce korzystać, mając świadomość braku możliwości ich spłaty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie należy podkreślić, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Regulację taką zawiera art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012 r., poz. 270), następnie powoływanej w skrócie: p.p.s.a., który ma zastosowanie również w analizowanym przypadku. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wniesienie sprzeciwu przez wnioskodawczynię H. F. nastąpiło w terminie przepisanym do dokonania tej czynności, jak również to, że pismo to spełnia wszelkie wymogi formalne. Brak jest zatem podstaw do jego odrzucenia. Wobec tego przypomnienia wymaga, że złożony przez skarżącą wniosek z dnia 10 lipca 2012 r. dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Dla oceny zasadności pierwszego z wymienionych żądań decydujące znaczenie ma art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. Zgodnie z nim nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc także w sprawie niniejszej, albowiem dotyczy ona odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy. Postępowanie z wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych jest zatem bezprzedmiotowe i jako takie podlega umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 p.p.s.a. Z kolei stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a. samo ustanowienie adwokata składa się na istotę prawa pomocy w zakresie częściowym i zostaje przyznane, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak z tego wynika, prawo pomocy stanowi odstępstwo od zasady odpłatności postępowania i z tego też względu jego przyznanie następuje w szczególnej sytuacji. W orzecznictwie sądów administracyjnych akcentuje się zasadność zastosowania tej instytucji, gdy wnioskodawca znajduje się w wyjątkowo trudnym położeniu materialnym, a mianowicie jest pozbawiony środków do życia, obiektywnie nie ma możliwości pozyskania kwot na pokrycie kosztów postępowania (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 717/11, LEX nr 1103043). Jednocześnie podkreśla się, że w pierwszej kolejności wnioskodawca winien jednakże sam podjąć próbę zabezpieczenia stosownych środków, czyli właściwie zaplanować wydatki i poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 826/11, Lex nr 1104143). Ponadto to na nim spoczywa ciężar przekonania oceniającego co do zasadności zgłoszonego żądania (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 171/09, Lex nr 552205; z dnia 21 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 430/08, Lex nr 565698; z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08, Lex nr 479084). Odniesienie powyższego do rozpatrywanego przypadku wymaga stwierdzenia, iż nie została w nim spełniona przesłanka przyznania prawa pomocy. O słuszności tej kwalifikacji przesądza w szczególności analiza zestawienia operacji dokonywanych na rachunku bankowym skarżącej w D. Dostrzeżenia wymaga, że tytuł żadnej transakcji uznaniowej nie wskazuje, by stanowiła ona zasiłek dla bezrobotnych czy wynagrodzenie za pracę sezonową, zaś suma wpłat w każdym miesiącu jest niższa aniżeli łączna wysokość obydwóch wymienionych przysporzeń. Jest to szczególnie widoczne w odniesieniu do kwietnia i maja, gdzie kwoty te (kolejno: 150 zł i 170 zł) są wręcz rażąco niewspółmierne do zadeklarowanego dochodu (odpowiednio: 1.767,90 zł oraz 1.897,90 zł). Z tego też względu jako wątpliwa jawi się wiarygodność oświadczenia skarżącej o tym, że jedyne środki, którymi dysponuje, znajdują się na wskazanym rachunku bankowym. Szczególnie jednak istotne w rozpatrywanej sprawie jest prześledzenie sposobu gospodarowania tymi pieniędzmi. W tym kontekście zwraca uwagę częstość i wysokość dokonywanych wypłat, a przede wszystkim – brak precyzyjnego określenia ich przeznaczenia. Skarżąca nie wskazała przecież jaką część środków pochodzących od syna zwykła przeznaczać na leczenie jego i swojej córki. Koszty leczenia jej i siebie oszacowała z kolei na kwotę około 150-300 zł miesięcznie. Tymczasem z badanego rachunku bankowego wypłacono w sumie: w maju – 2.500 zł; w czerwcu – 3.200 zł, a kwoty te nie obejmują przelewów na konta obce i płatności za zakupy przy użyciu karty. Rodzi to wątpliwości co do rzeczywistej zdolności płatniczej skarżącej, które – również na etapie wnoszenia sprzeciwu – nie zostały przez nią usunięte. Dlatego też na podstawie powołanych wyżej przepisów należało orzec jak w sentencji postanowienia.