I SA/Gl 378/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 27 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi A. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w zakresie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 7 listopada 2012 r. A. O. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach o ustanowienie dla niego radcy prawnego. W motywach wniosku odnotował, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Z tych względów pozostaje na utrzymaniu rodziny. Wskazał przy tym, że dochody żony, mając na uwadze koszty utrzymania gospodarstwa, są zdecydowanie za niskie. W chwili obecnej skarżący poszukuje pracy, sprawując jednocześnie opiekę nad dziećmi. Odnotował nadto, że z uwagi na posiadane przez niego zadłużenie, małżonka zażądała zniesienie w ich małżeństwie wspólności majątkowej. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że we wspólnym gospodarstwie domowym skarżący pozostaje z żoną, córką i pasierbicą. Odnotował dalej, że posiada mieszkanie o pow. 48 m2 w R. Lokal ten stanowi współwłasność z byłą żoną, która obecnie w nim mieszka. Skarżący oświadczył dalej, że z uwagi na zawartą intercyzę, nie są mu znane dochody żony, "orientacyjnie przychód netto 2.500,00 zł". W dalszej części wniosku skarżący odnotował, że zalega ze spłatą świadczeń alimentacyjnych, należności wobec ZUS, posiada również zadłużenie z tytułu niespłaconych kredytów. Analiza przywołanego wyżej oświadczenia oraz akt administracyjnych tej sprawy skłoniła referendarza sądowego do wezwania skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (patrz pismo z dnia 20 listopada 2012 r.) poprzez: 1) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; dowody wpłat z tytułu ubezpieczenia, czynszu za mieszkanie itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; w tych ramach należało nadto wykazać, kto i w jakiej wysokości partycypuje w ponoszeniu tych kosztów; 2) nadesłanie kopii tytułu prawnego do lokalu mieszkalnego położonego w G. (ul. [...]) oraz zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby w nich zamieszkałe/zameldowane; 3) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby pozostające w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku; 4) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez osoby pozostające ze skarżącym w gospodarstwie domowym – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich trzech miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne); 5) przedłożenie kopii zeznań podatkowych za rok 2011, złożonych przez skarżącego oraz pozostałe osoby przebywające w gospodarstwie domowym; 6) udokumentowanie okoliczności podniesionych w druku PPF, tj. aktualnego zadłużenia z tytułu świadczeń alimentacyjnych, kredytów bankowych, innych wierzytelności. W przybliżonym wyżej wezwaniu zawarto nadto pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie się do wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej w skrócie: "P.p.s.a." Jednocześnie poinformowano skarżącego, ze jego małżonka jest zwolniona od przedstawienia wymaganej dokumentacji źródłowej i oświadczeń jedynie w przypadku orzeczenia separacji bądź rozwodu. W piśmie procesowym z dnia 18 grudnia 2012 r. skarżący wyjaśnił na wstępie, że z uwagi na wyznaczony termin siedmiodniowy nie jest w stanie zgromadzić wszystkich wymaganych dokumentów, w szczególności tych, które pochodzą od organów administracyjnych. Odnotował nadto, że nie jest w stanie przedłożyć dokumentów związanych z kosztami utrzymania mieszkania, albowiem lokal ten jest wynajmowany bezumownie. Właściciel mieszkania przychodzi w każdym miesiącu w umówionym terminie i pobiera opłatę za czynsz oraz media. W tych ramach skarżący wyjaśnił, że łącznie jest to kwota około 2100 zł. A. O. zeznał nadto, że nie posiada rachunku bankowego, z kolei z uwagi na rozdzielność majątkową nie jest w stanie udzielić takowych informacji odnośnie żony. "Z relacji małżeńskiej wiadomo [mu] jest, że koszty znacząco przekraczają dochody." Skarżący odnotował nadto, że czasami otrzymują pomoc finansową od rodziny, ale jest ona przeznaczana bezpośrednio na konsumpcję. "Miesięczne życie, czyli artykuły spożywcze, chemia, odzież, art. szkolne i koszty związane ze szkołą, telefony , komunikacja itp. to koszt około 1500 zł". Końcowo skarżący podkreślił, że jego zadłużenie z tytułu alimentów wyniosło 23000 zł (stan na listopad br.), zaległość na rzecz ZUS wynosi 5000 zł (stan na grudzień 2010 r.). Przy omówionym wyżej piśmie skarżący nadesłał kopie dokumentów, w tym: wezwania Urzędu Miejskiego w G. z dnia [...] 2012 r. celem przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego; decyzji ZUS z [...] 2010 r. orzekającej o wysokości świadczeń nienależnie pobranych przez skarżącego; zaświadczenia o bezrobociu; orzeczenia o stopniu niepełnosprawności; zeznań PIT-37 (dochód skarżącego w 2011 r. wyniósł 582,70 zł, a jego małżonki – 58.471,31 zł). Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym (zgodnie z wyznaczonym przez skarżącego zakresem wniosku, obejmującym ustanowienie radcy prawnego) – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podzielić należy pogląd, że użycie w przytoczonym przepisie określenia: "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnioskodawcy. W razie pojawiania się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. I tak działając na podstawie art. 255 P.p.s.a. sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 P.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., I FZ 180/09, LEX nr 552208). Uprawienia w tym zakresie posiada także referendarz sądowy, który działa w takich przypadkach na podstawie art. 258 § 2 pkt 3 i 5 P.p.s.a. Co więcej, pomimo deklarowanej przez skarżącego rozdzielności majątkowej ww. wezwanie referendarza sądowego może odnosić się także do małżonki skarżącego, a to na gruncie wypracowanego w tym zakresie orzecznictwa sądów administracyjnych. Przyjmuje się bowiem w judykaturze, iż przez pryzmat art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788) wyłączenie wspólności majątkowej małżeńskiej nie wyklucza możliwości pomocy małżonkowi. Przepis ten zobowiązuje małżonków do wzajemnej pomocy, niezależnie od tego, czy pozostają oni w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). W innym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że rozdzielność majątkowa małżeńska, w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami" (z uzasadnienia postanowienia z dnia 29 czerwca 2009 r. sygn. akt I FZ 229/09, niepubl.). Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygał w innych postanowieniach (np. z dnia 1 września 2010 r. sygn. akt II FZ 421/10; z dnia 12 sierpnia 2010 r. sygn. akt I GZ 268/10; z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 233/09; wszystkie dostępne na stronie internetowej: www.nsa.gov.pl/baza orzeczeń). Co więcej, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym lub małżonków mieszkających osobno w warunkach rozdzielności majątkowej, lecz zobowiązanych na mocy art. 27 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy do wspólnego zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 P.ps.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (postanowienie z dnia 25 października 2011 r. sygn. akt II FZ 627/11; LEX nr 1027012). Przenosząc przybliżone wyżej stanowisko sądu kasacyjnego na grunt tej sprawy należy podkreślić, że wniosek A. O. jest obarczony mankamentami dowodowymi, które uniemożliwiają wolną od wątpliwości ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W tych ramach wytknąć trzeba skarżącemu, że nie przedstawił dokumentów obrazujących wysokość aktualnych dochodów żony. Nie przedstawiono nadto żadnych dokumentów ani oświadczeń osób trzecich obrazujących skalę wydatków związanych z utrzymaniem wspólnego gospodarstwa domowego. W konsekwencji nie można uznać za wiarygodne oświadczenia skarżącego, iż całkowity dochód w jego gospodarstwie stanowi kwotę 2500 zł netto (patrz druk PPF) przy stałych wydatkach rzędu 3600 zł. Reasumując skarżący nie dopełnił w tej sprawie obowiązkowi współpracy w Sądem w kwestii wnioskowanego prawa pomocy. Taka bierna postawa procesowa musi skutkować nieuwzględnieniem wniosku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skoro do wyłącznej oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o prawo pomocy wykazała, że spełnia stosowne przesłanki, to uchylenie się przez stronę od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji, powoduje, że powinna się ona liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie z dnia 7 kwietnia 2011 r. sygn. akt I FZ 56/11; tamże). Wypada jeszcze tutaj zwrócić uwagę skarżącego, iż zgodnie z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu/referendarza sadowego administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. W wyniku poczynionych wyżej spostrzeżeń, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.