I SA/Gl 545/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi E. S. na postanowienie Poczty Polskiej S.A. Centrum Obsługi Finansowej w K. z dnia [...] r. nr [...] [...] w przedmiocie wniesienia zażalenia z uchybieniem terminu w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z 24 maja 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 13 kwietnia 2018 r. odmawiające skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd podkreślił, że postanowienie referendarza było w pełni prawidłowe, wszak wniosek skarżącej nie mógł być oceniony z uwagi na jego mankamenty dowodowe. Sposób wypełnienia druku PPF uniemożliwiał dokonanie oceny sytuacji finansowej skarżącej, a wezwanie do nadesłania dokumentacji źródłowej pozostało bezskuteczne. W ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy z 27 czerwca 2018 r. skarżąca zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W treści oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca nie ujawniła wielu faktów dotyczących swojej sytuacji. We wniosku nie wskazano ani majątku, ani osób pozostających ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżąca odnotowała m.in., że ustalenie wartości posiadanych przez nią składników majątkowych jest trudne i naraża ją na odpowiedzialność karną. Z kolei ujawnienie posiadanych oszczędności oraz wykazanie uzyskiwanych dochodów godzi w jej prawo do prywatności. Jednocześnie skarżąca przekreśliła zawarte w rubryce 12 oświadczenie o niezatrudnianiu i niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcę podatkowym i rzecznikiem patentowym. Pismem doręczonym dnia 30 lipca 2018 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do nadesłania dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych obrazujących jej sytuację rodzinną, materialną i dochodową (pkt I wezwania zawierający 8 punktów), informując ją przy tym, że niezastosowanie się do tej części wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Jednocześnie wezwał skarżącą do wskazania w terminie 7 dni, czy zatrudnia bądź pozostaje w innym stosunku prawnym z radcą prawnym, adwokatem, doradcą podatkowym i rzecznikiem patentowym (pkt II wezwania). W piśmie procesowym z dnia 6 sierpnia 2018 r. skarżąca, nawiązując do pkt I ww. wezwania oświadczyła, że jego zakres przekracza potrzebę gromadzenia danych i wymaga od niej rzeczy niemożliwych. W tych ramach skarżąca zażądała wskazania podstawy prawnej umożliwiającej sporządzenie takiego zakresu wezwania. Z kolei odnosząc się do pkt II wezwania odnotowała, że wiele lat temu zaangażowała adwokata do prowadzenia sprawy cywilnej, która nadal trwa. "Dlatego domaganie się od [niej] podpisywania się pod formularzem PPF zawierającym formułkę stosowaną w pkt 12 formularza jest w rezultacie nakłanianiem [jej] do fałszywego oświadczenia." Do dnia dzisiejszego do akt sprawy nie nadesłano żadnego dokumentu źródłowego, ani oświadczenia uzupełniającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Mając na względzie powyższe, zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – czyli w myśl art. 245 § 2 obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W punkcie wyjścia należy wskazać, iż treść pisma skarżącej z 6 sierpnia 2018 r. pozwoliła przyjąć, że zatrudnia on lub pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem ustanowionym z wyboru. Stosownie zaś do treści art. 246 § 3 P.p.s.a., adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. Z przywołanego unormowania wynika, że zatrudnianie lub pozostawanie przez stronę skarżącą, która wnioskuje o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, w stosunku prawnym z takim pełnomocnikiem (pochodzącym z wyboru adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym) stanowi przesłankę negatywną, wyłączającą przyznanie jej prawa pomocy w tym zakresie. Wniosek ten pozostaje aktualny również w sytuacji, gdy profesjonalny pełnomocnik procesowy z wyboru występuje w imieniu wnioskodawcy w postępowaniu innym niż przedmiotowe, w tym w innym postępowaniu niż toczące się przed sądem administracyjnym. W tym stanie rzeczy, przyjąwszy, że E. S., jak wynika z jej oświadczenia zawartego w przedłożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, wynikającego ze stosownego skreślenia (patrz pkt 12), jak również oświadczenia przyjętego w piśmie z 6 sierpnia 2018 r., pozostaje w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem procesowym z wyboru oraz, że ten pełnomocnik nie został wyznaczony dla skarżącej z urzędu, w ramach przyznanego prawa pomocy, wniosek skarżącej w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika nie mógł zostać uwzględniony. Zbieżne ustalenia poczyniono w postępowaniu prowadzonym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu. Znalazły one wyraz w postanowieniu referendarza sądowego z dnia 6 lutego 2018 r. w sprawie III SA/Wr 290/17. Co znamienne, niezależnie od przyjętej wyżej konstatacji, wniosek skarżącej w części dotyczącej ustanowienia adwokata, nie zasługiwałby na uwzględnienie także z przyczyn, o których obszernie w dalszej części uzasadnienia. Taki stan rzeczy oznacza, że dalsze rozważania powinny być poświęcone przyjęciu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje wszak m.in. zwolnienie od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 w zw. z art. 211 P.p.s.a.). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w tym zakresie – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Należy w tym miejscu zauważyć, iż druk PPF z dnia 27 czerwca 2018 r. zainicjował kolejne w tej sprawie postępowanie z wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Oznacza to, że rozpoznanie aktualnego wniosku winno nastąpić przy uwzględnieniu regulacji płynącej z art. 165 P.p.s.a. Zgodnie z jego treścią, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z kolei przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" zgodnie z utrwalonym dotychczas orzecznictwem rozumie się wszelkie zmiany zarówno w okolicznościach faktycznych jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które swego czasu zapadło (por. postanowienia NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. sygn. akt II FZ 106/08, LEX nr 471131 oraz z dnia 11 stycznia 2010 r. sygn. akt II OZ 1161/09, LEX nr 601096). Chodzi tu o takie zmiany, które w istotny sposób wpływają na sytuację materialną strony, a w konsekwencji na jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Na gruncie przywołanego wyżej stanowiska judykatury należy stwierdzić, że skarżąca nawet nie podjęła próby umożliwienia zbadania, czy w jej przypadku doszło do jakiejkolwiek zmiany okoliczności. Wezwanie referendarza sądowego, które w swej treści zawierało precyzyjnie sformułowany zakres żądanych dokumentów, pozostało bez odpowiedzi do dnia dzisiejszego. Wezwanie to skonstruowane było w taki sposób, aby umożliwić skarżącej udokumentowanie także tych okoliczności stanu faktycznego, których nie wyjaśniono już w poprzednim postępowaniu zakończonym orzeczeniem z 24 maja 2018 r. Przyjmuje się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje swoją sytuację materialną, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Zgodnie bowiem z treścią tego przepisu, ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy (patrz postanowienie z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FPP 5/13; dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W innym orzeczeniu Sąd kasacyjny zauważył, że słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). W świetle judykatury, w przypadku, gdy Sąd – w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy – wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z Sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez Sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I GZ 76/14, LEX nr 1459920). Orzecznictwo w tej materii pozostaje aktualne również na gruncie obecnego brzmienia art. 258 § 1 P.p.s.a., w świetle którego, czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy. Trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę skarżącej, iż otwarty [podkreślenie własne] katalog dokumentów źródłowych, do których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, zawarty został w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu udokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. poz. 1257 ze zm.). Analiza złożonego przez skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skutkowała przyjęciem, iż w tym przypadku bezwzględnie wymaga zastosowania art. 255 P.p.s.a. Skarżąca nie zdeklarowała w sposób wolny od wątpliwości danych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodach. Jej oświadczenie sprowadziło się wyłącznie do sygnalizacji, że posiada, bądź być może posiada jakiś majątek, przy czym ustalenie jego wartości naraża ją na dodatkowe koszty i odpowiedzialność karną. Z kolei obowiązek wykazania jej dochodów godzi w prawo do prywatności. Godzi się wyjaśnić w tym miejscu, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Konstrukcja art. 255 P.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by referendarz sądowy mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. W okolicznościach niniejszej sprawy, jeżeli strona nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem, trudno jest oczekiwać by orzekający bazując na ogólnych twierdzeniach, niepopartych żadnymi dokumentami źródłowymi wydał korzystne dla wnioskującej postanowienie w sprawie prawa pomocy. Nie można oczekiwać, by referendarz sądowy udzielając wsparcia ze środków publicznych podejmował czynności, do których nie jest przekonany albowiem zajęcie stanowiska uniemożliwiła mu strona odmawiając podania danych niezbędnych do oceny oświadczeń zawartych we wniosku o prawo pomocy. Sytuacja taka prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawiązując do wywodów skarżącej, negujących podstawy prawne do żądania ujawnienia dokumentacji źródłowej dotyczącej jej sytuacji rodzinnej i pieniężnej, należy zauważyć, że przyznanie prawa pomocy jest limitowane prawem i niesie za sobą każdorazowe prawne formy oddziaływania zmierzające do realizacji wspomnianego wcześniej kryterium finansowego. Brak takich form oddziaływania skutkowałby tym, że prawo pomocy musiałoby być przyznane każdej stronie, która o nie wystąpi. Taki stan rzeczy w sposób oczywisty naruszałby interes publiczny. W niniejszej sprawie strona nie wskazała okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku przedstawienia swojej sytuacji materialnej, nie zareagowała na wezwanie odnośnie nadesłania dokumentów mogących stanowić podstawę oceny jej sytuacji finansowej i rodzinnej. Stanowisko strony, sprowadzające się do kwestionowania zasadności wezwania do uzupełnienia pierwotnych oświadczeń i odmowa przedstawienia dokumentów źródłowych, jedynie potwierdza, że wątpliwości referendarza sądowego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego były uzasadnione. Niepodjęcie współpracy w tym zakresie oznacza, że strona nie zrealizowała swojej powinności wynikającej z art. 255 P.p.s.a., czym uniemożliwiła ewentualne przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewykonanie wezwania referendarza sądowego nie pozwala więc uwzględnić wniosku, pozostawiając bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które postawiono w trakcie jego analizy; w orzecznictwie pojawił się nawet pogląd, w świetle którego w takiej sytuacji wniosku nie można rozpoznać merytorycznie, lecz trzeba pozostawić go bez rozpoznania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2005 r., sygn. akt I OZ 842/05, LEX nr 164157). Reasumując, brak jest podstaw do odstąpienia od poprzednich konkluzji poczynionych w toku rozpoznania poprzedniego wniosku skarżącej. Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 165 P.p.s.a. w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.