I SA/Gl 558/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi J. B. na postanowienie Poczty Polskiej S.A. Centrum Obsługi Finansowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie egzekucji należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w zakresie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W ramach skargi z dnia 18 kwietnia 2012 r. J. B. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach o wydanie orzeczenia w jego sprawie, z zastrzeżeniem, iż jeśli jest ono odpłatne, to prosi o umorzenie kosztów sądowych. Wyjaśnił, że w wyniku zajęcia komorniczego z tytułu świadczenia alimentacyjnego jego źródło dochodów ogranicza się do kwoty 610 zł miesięcznie. W ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (druk PPF z dnia 29 czerwca 2012 r.) skarżący zwrócił się do Sądu o zwolnienie go od kosztów sądowych. W motywach wniosku odnotował, że jego świadczenie emerytalne, po potrąceniach komorniczych i odprowadzeniu świadczeń alimentacyjnych, wynosi około 580 zł. Podkreślił przy tym, że cierpi na schorzenia urologiczne oraz o podłożu kardiologicznym, które generują spore wydatki na medykamenty. Skarżący zaakcentował dalej, że spłaca nadto pożyczkę, co ostatecznie ogranicza jego dochody do kwoty około 380-420 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że we wspólnym gospodarstwie domowym skarżący pozostaje z żoną, akcentując przy tym, iż w małżeństwie została wyłączona wspólność majątkowa. Odnotował dalej, że żona posiada dom oraz dwunastoletni samochód. Dochód żony z tytułu świadczenia emerytalnego wynosi 1200 zł. Analiza przywołanego wyżej oświadczenia oraz akt administracyjnych tej sprawy skłoniła referendarza sądowego do wezwania skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (pismo z dnia 11 lipca 2012 r.) poprzez: 1) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; koszty ubezpieczenia; aktualny nakaz płatniczy podatku od nieruchomości; kopie umów dokumentujących ewentualne kredyty konsumpcyjne, itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało dodatkowo wskazać kto i w jakiej wysokości partycypuje w ponoszeniu rzeczonych opłat; dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; 2) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby pozostające/zameldowane (zamieszkałe) w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych oraz oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek z nich po kwietniu 2012 r. – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku; w tych ramach należało uwzględnić m.in. rachunek nr [...]; 3) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich czterech miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne) – ten punkt wezwania dotyczy wszystkich domowników pozostających w gospodarstwie domowym; w przypadku dochodów z tytułu świadczeń emerytalnych należy nadesłać kopie stosownych decyzji ZUS bądź "odcinki" potwierdzające otrzymanie tych świadczeń w wymaganym okresie; 4) przedłożenie kopii zeznań podatkowych za lata 2010-2011, złożonych przez skarżącego oraz pozostałe osoby przebywające w gospodarstwie domowym; 5) wykazanie obowiązku alimentacyjnego na rzecz córki; w tych ramach należało w szczególności wykazać wysokość łożonych świadczeń z tego tytułu; 6) udokumentowanie deklarowanych we wniosku obciążeń finansowych związanych z egzekucją komorniczą i leczeniem. W wezwaniu, doręczonym skarżącemu w dniu 17 lipca 2012 r., zawarto nadto pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie się do wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – dalej w skrócie: P.p.s.a. W piśmie procesowym z dnia 24 lipca 2012 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) skarżący wyjaśnił, że jego jedynym źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne. Zeznał nadto, że nie posiada jakiegokolwiek majątku. Dom i pozostałe składniki gospodarstwa domowego są własnością żony. Odnotował, że w 2000 r. zawarł umowę z żoną, która gwarantuje mu zamieszkanie w jej domu przy udziale w opłatach. "Żona od tego czasu ma rozdzielność majątkową – jest niezależna materialnie i osobiście." Zaakcentował, że na skutek skumulowania się różnego rodzaju zaległości, w chwili obecnej jego świadczenie emerytalne ograniczone jest do kwoty około 380-480 zł, aż do 2014 r. Skarżący w chwili obecnej jest pod stałą opieką poradni: urologicznej, kardiologicznej, diabetologicznej i ortopedycznej. Łączne koszty zakupu lekarstw wynoszą około 110-120 zł plus wydatki na leki przeciwbólowe. Podniósł dalej, że spłaca kredyt na zakup opału, co – jego zdaniem - odzwierciedla wyciąg bankowy. Dodatkowo uiszcza 150 zł z tytułu zużycia mediów w formie stałego zlecenia przelewu na rzecz małżonki. Wspólnie zaś opłacają rachunki za usługi telekomunikacyjne w kwocie 60 zł miesięcznie. J.B. zaznaczył, że z uwagi na stan zdrowia oraz tuszę nie może podjąć dodatkowego zatrudnienia. Wysokość świadczenia alimentacyjnego na rzecz córki stanowi kwotę 350 zł i jest potrącana ze świadczenia emerytalnego. Przy omówionym wyżej piśmie skarżący nadesłał decyzję o waloryzacji emerytury, z której wynika, że świadczenie to jest wypłacane na rzecz skarżącego w kwocie 785,35 zł miesięcznie, po uwzględnieniu potrąceń. Skarżący nadesłał nadto wyciąg z należącego do niego rachunku bakowego za okres od 17 maja 2012 r. do 17 czerwca 2012 r. (saldo dostępne na koniec okresu wyniosło 304 zł). Do pisma, pomimo wymienienia wśród załączników, nie nadesłano pozycji oznaczonej jako "2. Odpisy postanowień Sądowych". Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym (zgodnie z wyznaczonym przez skarżącego zakresem wniosku, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych) – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podzielić należy pogląd, że użycie w przytoczonym przepisie określenia: "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. I tak działając na podstawie art. 255 P.p.s.a. sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 P.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., I FZ 180/09, LEX nr 552208). Uprawienia w tym zakresie posiada także referendarz sądowy, który działa w takich przypadkach na podstawie art. 258 § 2 pkt 3 i 5 P.p.s.a. Szerokie spektrum informacji wymaganych od skarżącego było w tej sprawie determinowane tym, iż jedyną opłatą sądową na tym etapie postępowania jest wpis sądowy od skargi w kwocie 100 zł, tj. w najniższej wysokości przewidzianej w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Co więcej, pomimo deklarowanej przez skarżącego rozdzielności majątkowej ww. wezwanie odnosiło się także do jego małżonki, a to na gruncie wypracowanego w tym zakresie orzecznictwa sądów administracyjnych. Przyjmuje się bowiem w judykaturze, iż przez pryzmat art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 788) wyłączenie wspólności majątkowej małżeńskiej nie wyklucza możliwości pomocy małżonkowi. Przepis ten zobowiązuje małżonków do wzajemnej pomocy, niezależnie od tego, czy pozostają oni w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). W innym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że rozdzielność majątkowa małżeńska, w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami" (z uzasadnienia postanowienia z dnia 29 czerwca 2009 r. sygn. akt I FZ 229/09, niepubl.). Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygał w innych postanowieniach (np. z dnia 1 września 2010 r. sygn. akt II FZ 421/10; z dnia 12 sierpnia 2010 r. sygn. akt I GZ 268/10; z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 233/09; wszystkie dostępne na stronie internetowej: www.nsa.gov.pl/baza orzeczeń). W innym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym lub małżonków mieszkających osobno w warunkach rozdzielności majątkowej, lecz zobowiązanych na mocy art. 27 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy do wspólnego zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 P.ps.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (postanowienie z dnia 25 października 2011 r. sygn. akt II FZ 627/11; LEX nr 1027012). Przenosząc przybliżone wyżej stanowisko sądu kasacyjnego na grunt tej sprawy należy podkreślić, że wniosek J.B. jest obarczony mankamentami dowodowymi, które uniemożliwiają wolną od wątpliwości ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W tych ramach wytknąć trzeba skarżącemu, że nie przedstawił zeznań podatkowych za dwa poprzednie lata. Nie przedłożył dokumentu obrazującego wysokość dochodów żony. Wyciągi bankowe za okres czterech ostatnich miesięcy, wymagane wezwaniem z dnia 11 lipca 2012 r., ograniczył tylko do jednego miesiąca, nie przedstawiając przy tym wyciągów z rachunku bankowego żony, którego numer wskazano w treści wezwania referendarza sądowego. Nie przedstawiono wreszcie żadnych dokumentów obrazujących skalę wydatków związanych z utrzymaniem wspólnego gospodarstwa domowego. Z przedstawionego wyciągu bankowego wynika jedynie, że skarżący spłaca dwie raty kredytowe w łącznej kwocie 343,84 zł. Bez odpowiedzi pozostał także punkt wezwania, w którym zobowiązania skarżącego do udokumentowania obciążeń finansowych związanych z leczeniem. Reasumując skarżący nie dopełnił w tej sprawie obowiązkowi współpracy w Sądem w kwestii wnioskowanego prawa pomocy. Taka bierna postawa procesowa musi skutkować nieuwzględnieniem wniosku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skoro do wyłącznej oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o prawo pomocy wykazała, że spełnia stosowne przesłanki, to uchylenie się przez stronę od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji, powoduje, że powinna się ona liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie z dnia 7 kwietnia 2011 r. sygn. akt I FZ 56/11; tamże). Wypada jeszcze tutaj zwrócić uwagę skarżącego, iż zgodnie z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu/referendarza sadowego administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. W wyniku poczynionych wyżej spostrzeżeń, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.