I SA/Gl 918/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 31 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi G. M.-P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2011 r. w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze z dnia 19 kwietnia 2017 r., skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, G. M.-P. zwróciła się o zwolnienie jej od kosztów sądowych. W dalszej kolejności, w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, wniosek ten został przez skarżącą złożony na urzędowym formularzu (druk z 15 września 2017 r. – data z prezentaty Sądu). W tych ramach skarżąca rozszerzyła zakres pierwotnego wniosku, wnosząc dodatkowo o ustanowienie adwokata z urzędu. W motywach żądania odnotowała, że jest osobą bezrobotną, bez prawa od zasiłku. W chwili obecnej pozostaje na utrzymaniu męża, który jest zatrudniony w wymiarze ¼ etatu z wynagrodzeniem w kwocie 500 zł. Czynsz za mieszkanie wraz z mediami opłaca syn skarżącej, który zajmuje lokal mieszkalny w tym samym budynku. Wnioskująca oświadczyła dalej, że ciąży na niej obowiązek alimentowania wnuka w kwocie 200 zł, a nadto posiada znaczne zadłużenie wobec ZUS i organów skarbowych z tytułu prowadzonej uprzednio działalności gospodarczej i utraty płynności finansowej. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego we wspomnianym wyżej druku PPF, wynika, że skarżąca mieszka razem z mężem. Oboje nie posiadają żadnego majątku. Jedynym źródłem dochodu jest wspomniane wyżej wynagrodzenie męża skarżącej. Do stałych miesięcznych obciążeń gospodarstwa zaliczyła ww. alimenty oraz wydatki na lekarstwa w kwocie 50 zł. W wyniku analizy przywołanego wyżej oświadczenia, referendarz sądowy zdecydował o wezwaniu skarżącej do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) nadesłanie tytułu prawnego do nieruchomości będącej adresem zamieszkania skarżącej oraz zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane w tym lokalu; należało także nadesłać wyjaśnienia obrazujące wzajemne więzi tych osób, uwzględniające między innymi B. P., która w toku postępowania administracyjnego odbierała korespondencję adresowaną do skarżącej jako dorosły domownik; 2) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą i inne osoby przebywające z nią w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych oraz gospodarczych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont; w tych ramach należało uwzględnić między innymi rachunek nr: [...]; 3) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunków, faktur za media, w tym: gaz, wodę, energię elektr., telefon; koszty ubezpieczenia i ogrzewania; opłatę z tytułu gospodarowania odpadami itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; 4) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich czterech miesięcy (zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne) – ten punkt wezwania dotyczy także pozostałych osób przebywających ze skarżącą w gospodarstwie domowym; dla udokumentowania dochodów (straty) z działalności gospodarczych należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej w okresie ostatnich czterech miesięcy, w tym np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), zestawienia sprzedaży, deklaracji VAT, raportów kasowych, itp; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; 5) dostarczenie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2016 złożonych przez skarżącą oraz przez pozostałe osoby przebywające z nią w gospodarstwie domowym; 6) złożenie oświadczenia, czy w okresie ostatnich czterech lat skarżąca dokonała rozporządzenia majątkiem na rzecz członków rodziny, w tym na rzecz B. P.; 7) nadesłanie kopii tytułu prawnego, na podstawie którego skarżąca została zobowiązana do alimentowania; ewentualne zaległości z tego tytułu należy także wykazać; 8) złożenie wyjaśnień dotyczących zakończenia prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej w ramach FHU "A"; w tych ramach należało wyjaśnić m.in. sposób wyzbycia się środków trwałych, rozwiązanie umowy najmu/dzierżawy miejsca, w którym była prowadzona; 9) nadesłanie zaświadczenia właściwego urzędu pracy potwierdzającego, iż skarżąca posiada status osoby bezrobotnej, oraz że od kilku lat nie zaproponowano skarżącej żadnego zatrudnienia. W wezwaniu z 21 września 2017 r. pouczono skarżącą, że niezastosowanie się do jego treści w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Wskazano nadto, że ilekroć w wezwaniu jest mowa o osobach pozostających ze skarżącą w gospodarstwie domowym, należy przez to rozumieć wszystkie osoby, które współkształtują jej sytuację finansową, np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania wspólnej nieruchomości. Odpis wezwania doręczono skarżącej w dniu 10 października 2017 r. Pismem procesowym z dnia 17 października 2017 r., nadanym w urzędzie pocztowym w dniu następnym, tj. 18 października 2017 r. skarżąca zwróciła się o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy do końca bieżącego miesiąca, tj. do 31 października 2017 r. W motywach tego pisma zaznaczyła, że nie jest w stanie dotrzymać siedmiodniowego terminu z uwagi na różny czas oczekiwania na zaświadczenia z odpowiednich urzędów. Podniosła, że pozostałe dokumenty nadeśle z upływem przedłużonego terminu. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: W punkcie wyjścia należy nawiązać do wydanego w tym samym dniu zarządzenia, mocą którego odmówiono skarżącej przedłużenia terminu do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zarządzenie wydano w następstwie wniosku skarżącej z dnia 17 października 2017 r. Ustalono zatem, że wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy doręczono skarżącej w dniu 10 października 2017 r. Zgodnie z art. 84 P.p.s.a., który ma zastosowanie w niniejszym wpadkowym postępowaniu na podstawie art. 167a § 1 tej ustawy, Przewodniczący (tutaj referendarz sądowy) może z ważnej przyczyny przedłużyć termin sądowy z urzędu lub na wniosek strony zgłoszony przed upływem terminu, a także skrócić termin sądowy na wniosek strony. Termin ten może być przedłużony po warunkiem, że wniosek o takie wydłużenie wpłynie do Sądu przed upływem pierwotnie wyznaczonego terminu. W niniejszym przypadku wniosek skarżącej, nadany w urzędzie pocztowym w dniu 18 października 2017 r., wpłynął już po wyznaczonym terminie, który na gruncie przywołanych wyżej przepisów upłynął w dniu poprzednim, tj. 17 października 2017 r., tj. siedem dni po tym jak doręczono skarżącej wezwanie z 21 września 2017 r. Ostatecznie wniosek skarżącej o przedłużenie terminu nie mógł odnieść zamierzonego skutku, co znalazło wyraz w zarządzeniu starszego referendarza sądowego z dnia 27 października 2017 r. W konsekwencji przyjęto, iż skarżąca nie uzupełniła wniosku o przyznanie prawa pomocy, co nie może pozostać obojętne dla jego rozstrzygnięcia. Intencją skarżącej jest w tej sprawie uzyskanie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Rozstrzygnięcie wniosku sprowadza się więc do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Stosownie bowiem do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – obejmującym żądanie skarżącej – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przy czym słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, LEX nr 1069777). Przyszło zatem stwierdzić, że skarżąca nie uczyniła zadość obowiązkowi współpracy z Sądem, ponieważ nie uzupełniła danych zawartych we wniosku. Nie nadesłała bowiem ani jednego dokumentu, a złożony przez nią wniosek o przedłużenie terminu nie mógł odnieść skutku. W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się, że "w przypadku, gdy sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy" (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 393/14, publ. LEX nr 1495223). "Brak zaspokojenia żądania sądu w przedmiocie przedłożenia dowodów uznanych przez ten sąd za niezbędne w celu przyznania prawa pomocy prowadzi do niewykazania przez stronę istnienia tych przesłanek, co w konsekwencji uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy" (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2014 r., sygn. akt I FZ 388/14, publ. LEX nr 1528774). Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszym przypadku, wszak oświadczenie skarżącej zawarte w druku PPF budzi istotne wątpliwości, które w wyniku biernej postawy skarżącej nie zostały w żadnym zakresie rozwiane. Należy w tym miejscu podkreślić, że już w toku postępowania administracyjnego organy dostrzegły szereg wzajemnych powiązań pomiędzy skarżącą, a członkami jej rodziny. Taka sytuacja utrzymuje się również na etapie postępowania sądowego, wszak jak wynika z oświadczenia skarżącej, wszystkie wydatki związane z utrzymaniem jej gospodarstwa domowego ponoszone są przez jej syna. Co więcej, pracodawcą męża skarżącej jest B. P., prowadząca działalność gospodarczą pod tym samym adresem, pod którym G. M.-P. jeszcze w 2014 r. prowadziła własną działalność, co istotne - także m.in. w branży motoryzacyjnej. Dla wyjaśnienia tej kwestii zobowiązano skarżącą między innymi do złożenia oświadczenia, czy w okresie ostatnich czterech lat dokonywała rozporządzenia majątkiem na rzecz członów rodziny. Wezwano ją nadto do złożenia wyjaśnień dotyczących zakończenia prowadzonej przez nią działalności gospodarczej w ramach FHU "A", w szczególności mając na uwadze dalsze losy posiadanych środków trwałych. Wezwanie pozostało jednakże bez odpowiedzi. Nie można zatem wykluczyć hipotezy, iż B. P. kontynuuje działalność, wykorzystując przy tym te same środki trwałe. W tym kontekście warto wspomnieć o treści art. 897 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym "jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia." Zgodnie z treścią postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2003 r. sygn. akt IV CKN 115/01, sąd może posiłkować się treścią art. 897 k.c. przy ocenie obowiązków obdarowanego wobec darczyńcy, wynikających ze stosunków osobistych (rodzinnych), jak i etycznego obowiązku wdzięczności. Trzeba także dodać, że wspomniana wyżej B. P. jest pracodawcą męża skarżącej, który jest u niej zatrudniony w wymiarze ¼ etatu. Kolejnym istotnym mankamentem wniosku jest brak wyciągów z rachunków bankowych skarżącej i osób, które tworzą z nią wspólne gospodarstwo domowe, bądź które współkształtują jej sytuację materialną. W wezwaniu z dnia 21 września 2017 r. wskazano między innymi na numer rachunku bankowego, który - jak ustalono w toku postępowania administracyjnego – był osobistym kontem skarżącej o charakterze oszczędnościowo-rozliczeniowym. Jest to kolejny brakujący dokument, którego zgromadzenie w terminie 7 dni nie powinno nastręczać żadnych trudności. Istotne z omawianego punktu widzenia są także zeznania na potrzebę podatku dochodowego od osób fizycznych, wszak obrazują w globalnym ujęciu dochody skarżącej i pozostałych osób będących w gospodarstwie domowym w poprzednim roku podatkowym. Taki obraz dochodowości gospodarstwa rzutuje na okresy następne, także przez pryzmat wykorzystywania przez wnioskującą możliwości zarobkowych. Jak bowiem zauważył Sąd Najwyższy, przy ocenie zdolności strony do partycypowania w występujących w sprawie kosztach sądowych należy uwzględniać stopień wykorzystywania przez stronę swoich możliwości zarobkowych (por. postanowienie SN z 31 marca 1987 r. sygn. I CZ 26/87, podobnie NSA w postanowieniach: z 14 października 2004 r. sygn. akt FZ 464/04, sygn. akt FZ 465/04, z 19 maja 2005 r. sygn. akt II FZ 211/05 i z 6 czerwca 2013 r. sygn. akt II OZ 409/13; wszystkie dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa .gov.pl). Wskazać przy tym należy, że strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych np. poprzez przeniesienie na członków rodziny wszystkich aktywów związanych z uprzednio prowadzoną działalnością gospodarczą – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że rozpoznający wniosek nie znajduje żadnych obiektywnych przyczyn, dla których uzupełnienie znacznej części wniosku wymagałoby przedłużenia terminu, wszak większość z dokumentów wymaganych wezwaniem referendarza sądowego, mogła być przedstawiona w ramach korespondencji z dnia 18 października 2017 r. W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.