I SA/Gl 924/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Teresa Randak po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. i M. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wniosku skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 15 stycznia 2010 r., skarżący wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Według wniosku mają oni na utrzymaniu dwie uczące się córki, a dochody rodziny ograniczają się do kwoty [...] zł miesięcznie. Jako źródło tych dochodów wskazano działalność gospodarczą skarżącego oraz gospodarstwo rolne skarżącej i wykonywaną przez nią działalność w zakresie działów specjalnych produkcji rolnej. Wspomniane gospodarstwo o powierzchni 4,5 ha oraz dom mieszkalny wymieniono we wniosku jako jedyny majątek skarżących. Wykonując wezwanie referendarza sądowego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, skarżący – w terminie przedłużonym zarządzeniem z dnia 8 kwietnia 2010 r. – przedłożyli: wyciągi z rachunków bankowych (na rachunku skarżącego saldo początkowe w dniu 18 stycznia 2010 r. wynosiło [...]zł, jednak w ciągu niespełna trzech miesięcy przybrało wartość ujemną; znacznemu zmniejszeniu ulegały również środki na rachunkach skarżącej, które jeszcze w styczniu 2010 r. wynosiły [...]zł na jednym rachunku i [...]zł na drugim), kopie wspólnego zeznania podatkowego skarżących za ubiegły rok (obydwoje skarżący wykazali przychody z działalności gospodarczej w wysokości [...]zł – w przypadku skarżącego i [...]zł – w przypadku skarżącej; obydwoje wykazali też dochód w kwotach odpowiednio: [...]zł i [...]zł) i deklaracji dla podatku od towarów i usług złożonych przez skarżącego za ostatni kwartał ubiegłego roku i pierwszy kwartał roku bieżącego (wykazano w nich podstawy opodatkowania w kwotach odpowiednio: [...]zł i [...] zł), dokumentację dotyczącą gospodarstwa rolnego skarżących (według zaświadczenia o dochodowości gospodarstwa rolnego przeciętny dochód z takiego gospodarstwa wynosi [...]zł, zaś decyzją z dnia [...] przyznano skarżącemu płatności w wysokości [...]zł), zaświadczenia w sprawie edukacji córek skarżących oraz kopie faktur związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Postanowieniem z dnia 12 maja 2010 r. referendarz sadowy odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. Skarżący wnieśli od tego postanowienia sprzeciw. Polemizując ze stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu zakwestionowanego postanowienia, zwrócili w pierwszej kolejności uwagę na różnicę pomiędzy przychodem a dochodem, podkreślając, że ta ostatnia wielkość powinna być uwzględniona podczas oceny wniosku, gdyż lepiej odzwierciedla realne możliwości płatnicze rodziny. Zaznaczyli zarazem, że stroną postępowania są osoby fizyczne, a nie przedsiębiorcy, wobec czego poza zakresem tej oceny powinna znajdować się sytuacja przedsiębiorstwa skarżącego. Wyjaśnili przy tym, iż nie nadesłali księgi przychodów i rozchodów, co wytknął im referendarz sądowy, ponieważ w jego wezwaniu była mowa o przedłożeniu ewidencji środków trwałych i prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów. Ewidencji takiej skarżący natomiast nie posiada, więc nie mógł przedstawić związanej z nią księgi przychodów i rozchodów. Wnioskodawcy podnieśli również, że środki zgromadzone na "firmowym" rachunku bankowym musiały być przeznaczone na spłatę zobowiązań przedsiębiorstwa skarżącego, a w dalszej kolejności na utrzymanie rodziny. Zarzucono też brak ustaleń co do dochodów rodziny, pomimo przedstawienia dokumentów źródłowych, które to umożliwiały. Wpis od skargi w wynosi [...] zł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie odnotowania wymaga, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przystępując zatem do rozpoznania wniosku, podkreślić trzeba, że w myśl art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym m.in. zwolnienie od kosztów sądowych, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia więc wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy (tak postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084). Minimum staranności procesowej, jakiej można od niego wymagać, sprowadza się do dołożenia wszelkich starań celem dostarczenia dokumentów źródłowych wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. Skoro zatem strona uchyla się od przedstawienia tej dokumentacji, to powinna liczyć się z tym, że nie będzie wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt I FZ 71/09, LEX nr 564253). Tę ostatnią uwagę można odnieść do sposobu, w jaki skarżący ustosunkowali się do wezwania referendarza sądowego w zakresie dotyczącym księgi przychodów i rozchodów prowadzonej w ramach działalności gospodarczej skarżącego. Całkowicie nieprzekonująca i chybiona jest przecież argumentacja sugerująca, że wnioskodawcy nie zrozumieli, iż to właśnie o ten dokument chodzi w wezwaniu. W ocenie Sądu wezwanie w rozpatrywanej części zostało sformułowane jednoznacznie i jego interpretacja nie może łączyć się z jakimikolwiek trudnościami. Oczywistym wszak jest, zwłaszcza dla przedsiębiorców, że podatkowa księga przychodów wiąże się z opodatkowaniem działalności gospodarczej, a nie z ewidencją środków trwałych, a co za tym idzie że brak ewidencji nie zwalniał skarżących z obowiązku nadesłania kopii tej księgi za okres oznaczony w wezwaniu do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. Ponadto jakiekolwiek wątpliwości w analizowanej materii zgłaszane na etapie sprzeciwu są zupełnie pozbawione podstaw, jeżeli zważyć, że referendarz sądowy wprost wytknął w uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 maja 2010 r. nienadesłanie księgi przychodów i rozchodów. Jeśli zatem skarżący po zapoznaniu się z tym uzasadnieniem utrzymują, że nie byli świadomi, iż mają tę księgę przedłożyć, i nie przedstawili jej na etapie sprzeciwu, to uznać trzeba, że uchylają się od wykonania wezwania referendarza sądowego w tej części. Wskazana okoliczność, wbrew przekonaniu skarżących, nie pozwala na wolną od wątpliwości ocenę ich sytuacji majątkowej. Niewystarczające bowiem są dane wynikające z nadesłanej kopii zeznania podatkowego za ubiegły rok. Skądinąd ukazują one badaną sytuację majątkową w korzystnym świetle, skoro w zeznaniu tym wykazano nie tylko stosunkowo wysokie przychody, ale i dochód. Podnoszony przez skarżących fakt, że dochód ów stanowi różnicę pomiędzy przychodami a kosztami ich uzyskania, nie przekreśla przy tym wymowy tej okoliczności. Prowadzi ona przecież do ogólnej konkluzji, iż działalność gospodarcza prosperuje dobrze, a nie do wniosku przeciwnego, który mógłby być uzasadniony co najwyżej w przypadku, gdyby w zeznaniu wykazana była strata. Bardziej precyzyjne ustalenia w przedmiocie kondycji finansowej tej działalności w braku kopii księgi przychodów i rozchodów można poczynić tylko z uwzględnieniem wyciągów z rachunków bankowych, o czym niżej. W tym miejscu podkreślić natomiast wypada, że rozmiar i warunki działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę fizyczną, ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych, muszą być uwzględniane podczas rozpoznawania tego wniosku (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 czerwca 2008 r., sygn. akt II FZ 193/08, LEX nr 493771). Bezsprzecznie wszak dochody z tej działalności, co przyznano zresztą w sprzeciwie, stanowią główne źródło utrzymania skarżących i ich rodziny, wobec czego są czynnikiem o pierwszoplanowym znaczeniu dla oceny, czy w sprawie zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy. Bezzasadnie więc w sprzeciwie zakwestionowano potrzebę dokonywania ustaleń w tej materii. Niepodobna również zgodzić się z rozumowaniem skarżących mającym dowieść, iż bez wpływu na sposób rozpoznania wniosku pozostaje sposób, w jaki już po wezwaniu do uiszczenia wpisu rozdysponowali oni środki znajdujące się na ich rachunkach bankowych. Warto w tym zakresie nawiązać do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego. I tak według niego strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, iż mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych nie może zgromadzić środków na poniesienie chociaż części kosztów postępowania (postanowienie z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 80/09, LEX nr 550323). Zapobiegliwości i przezorności w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy przy tym szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów, także sądowych (postanowienie z dnia 9 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 265/08, LEX nr 494324). Strona nie może nadto przedkładać cywilnoprawnych (prywatnych) zobowiązań nad te związane z postępowaniem sądowym, które stanowią rodzaj daniny publicznoprawnej, wobec czego inne wydatki nie mogą być w stosunku do nich traktowane priorytetowo (postanowienie z dnia 27 listopada 2008 r., sygn. akt II FZ 512/08 , LEX nr 530038). W konsekwencji prawo pomocy nie przysługuje takiej osobie, która wprawdzie dysponowała środkami na pokrycie kosztów sądowych, lecz się ich wyzbyła, m.in. rozdysponowując je na inne cele (por. postanowienie z dnia 28 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 304/08, LEX nr 494243). Odnosząc te poglądy do niniejszej sprawy, trzeba wyeksponować, że w chwili, kiedy skarżący złożyli rozpoznawany wniosek, dysponowali środkami, które w nieomal nieodczuwalny dla nich sposób pozwoliłyby im uiścić wpis od skargi (wpis nieznacznie przekraczał przecież 5% kwoty znajdującej się na rachunku bankowym skarżącego). Fakt, że skarżący tych środków w międzyczasie w znacznym stopniu się pozbyli, nie zabezpieczając kwoty potrzebnej na pokrycie kosztów sądowych, w świetle przytoczonego orzecznictwa nie przemawia na rzecz uwzględnienia ich wniosku, lecz uzasadnia rozstrzygnięcie wprost przeciwne. Jest tak tym bardziej dlatego, że skarżący osiągają również dochody z działalności rolniczej, których wysokość powinna w zupełności wystarczyć na opłacenie wspomnianych kosztów. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.