I SA/Gl 985/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. N. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia 1) umorzyć postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych; 2) odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Przedmiotem skargi A. N. (dalej w skrócie: "skarżąca"), skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, jest postanowienie organu nadzoru w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym, prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w K., obejmującego nienależnie pobrane świadczenie rodzinne. W ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 28 września 2017 r. skarżąca zwróciła się do Sądu o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie adwokata. W motywach wniosku wspomniała, że z powodu trudnej sytuacji materialnej nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, zaś z uwagi na stan zdrowia, nie ma możliwości skutecznie prowadzić swojej sprawy. Pismem doręczonym adresatce w dniu 12 października 2017 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenie dokumentów źródłowych. W wezwaniu tym pouczono, iż niezastosowanie się do jego treści w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Jednocześnie poinformowano skarżącą, iż jest w tym przypadku zwolniona od kosztów sądowych z mocy ustawy. Wezwanie pozostało bez odpowiedzi do dnia dzisiejszego. Po rozpoznaniu wniosku zważono, co następuje: Stosownie do treści art. 243 § 1 P.p.s.a., stronie na jej wniosek może zostać przyznane prawo pomocy. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym lub całkowitym (art. 245 § 1 P.p.s.a.). Skarżący ubiega się w tej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika, a zatem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przyszło w tym miejscu podkreślić, iż skarga w niniejszej sprawie, złożona została na postanowienie wydane w toku postępowania egzekucyjnego, prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego obejmującego nienależnie pobrane świadczenie rodzinne, wchodzące w zakres ogólnie pojmowanej pomocy i opieki społecznej. Z kolei zgodnie z treścią art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca, której przedmiotem skargi jest działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie z zakresu pomocy i opieki społecznej. Należało zatem stwierdzić, że takim zwolnieniem z mocy samej ustawy objęta jest w tej sprawie skarżąca. Oznacza to – mając na uwadze treść art. 241 P.p.s.a. – że jest ona zwolniona od obowiązku ponoszenia zarówno opłat sądowych, w tym wpisów sądowych, jak i ponoszenia wydatków. Z tych względów wniosek, w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, stał się zbędny, a postępowanie z tego wniosku podlega umorzeniu, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji, działając na podstawie art. 249a w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest to, że merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadza się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia adwokata. Stosownie do treści art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w tym zakresie, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Przy czym słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Trzeba w tym miejscu odnotować, że w toku wstępnej analizy oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, w szczególności w zestawieniu z zawartością akt administracyjnych tej sprawy, dostrzeżono jego luki i wady, które skłoniły referendarza do zastosowania art. 255 P.p.s.a. Zgodnie z jego treścią: "jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego". Uchylanie się strony od przedstawienia dokładnej i wyczerpującej argumentacji skutkuje tym, że niemożliwe jest przeprowadzenie oceny jej stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której się znalazła, uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w tym przypadku, wszak skarżąca nie zareagowała na wezwanie referendarza sądowego. Za istotne mankamenty dowodowe wniosku uznano zatem brak wyciągów z rachunków bankowych skarżącej, w tym z tego, który został wskazany w treści wezwania referendarza sądowego, jak również należących do osób, które pozostają z nią w gospodarstwie domowym. Takim mankamentem jest także brak dokumentacji dotyczącej wysokości wynagrodzeń tych osób, a nadto zeznań podatkowych za 2016 r. Sygnalizowane wyżej braki dowodowe wniosku nie pozwoliły w sposób wolny od wątpliwości na zbilansowanie gospodarstwa domowego skarżącej, a to wyklucza przyznanie jej prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Należy jednakowoż podkreślić, że zapadłe obecnie orzeczenie nie wyklucza ponowienia wniosku w rzeczonym zakresie na dalszym etapie postępowania, w szczególności w sytuacji, w której udział profesjonalnego pełnomocnika będzie rzeczywiście niezbędny. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, kluczowe znaczenie ma etap postępowania sądowego, w którym taki wniosek został zgłoszony. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2005 r. (sygn. akt II OZ 818/05) wyrażono pogląd, że na wstępnym etapie postępowania sądowego brak jest podstaw, ażeby ustanowić na rzecz wnioskodawcy adwokata, mając na względzie także fakt, że sąd pierwszej instancji nie jest związany granicami skargi i jest zobligowany do badania zgodności z prawem zaskarżonego aktu lub bezczynności z urzędu, co może powodować uwzględnienie skargi nawet przy jej wadliwym sformułowaniu oraz znikomej aktywności strony skarżącej w procesie przed sądem administracyjnym. Nadto w myśl art. 6 P.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Pogląd ten utrzymywany jest również w nowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ( np. postanowienie z dnia 17 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 970/12 i z dnia 29 listopada 2012 r.; oba dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym stanie rzeczy, działając na postawie art. 258 § 2 pkt 7 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak w pkt 2 sentencji.