II SA/Gl 211/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 31 maja 2022 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 26 listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 20 września 2021r. nr [...] i umarza postępowanie w sprawie. Decyzją nr [...] z dnia 20 września 2021 r. Prezydent Miasta G. (dalej: "organ I instancji") uznał za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze przez K. S. (dale: "Strona", "Skarżąca") przyznane na D. B. za okres od 1 października 2019 r. do 31 grudnia 2020r. w kwocie 3750,00 zł oraz za okres od 1 stycznia 2021 r. do 31 maja 2021 r. w kwocie 1250,00 zł, czyli w łącznej kwocie 5000,00 zł. Ustalił kwotę odsetek za opóźnienie od nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 312,83 zł oraz orzekł o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz naliczonych odsetek ustawowych. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że w dniu 23 sierpnia 2019 r. została wydana przez Prezydenta Miasta L. na rzecz Strony informacja Nr [...] przyznająca świadczenia wychowawcze na rzecz m.in. małoletniego syna D. B. w wysokości 500 zł miesięcznie. W toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego organ I instancji ustalił, że zgodne z wyrokiem Sądu Okręgowego w G.sygn. akt [...] z dnia [...] r. opiekę nad synem D. B. powierzono obojgu rodzicom, którzy sprawować będą naprzemienną opiekę nad dzieckiem, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. Wyrok stał się prawomocny. W związku z powyższym – zdaniem organu I instancji Stronie przysługiwało w rzeczywistości świadczenie wychowawcze na syna w wysokości 250 zł miesięcznie w okresie ustalonym w informacji. Pismem Nr [...] z dnia 19 maja 2021 r. organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. W konsekwencji przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego organ I instancji uznał, że strona pobrała świadczenia nienależnie w okresie od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. w łącznej kwocie 5000 zł (20 miesięcy x 250 zł). W odwołaniu od decyzji Strona powołała się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 659/20 zarzuciła jej niezgodność tym z wyrokiem i faktem zawarcia przez nią porozumienia z byłym mężem. Strona wyjaśniła, iż ojciec dziecka nie jest zainteresowany pobieraniem świadczenia wychowawczego ponieważ nie złożył w tej sprawie stosownego wniosku. Jednocześnie strona powołała się na fakt pobierania świadczenia na syna w porozumieniu z byłem mężem i za jego zgodą. Do odwołania strona załączyła oświadczenie byłego męża z dnia 21 października 2021r., z którego wynika, że ww. zgodził się na pobieranie przez Stronę świadczenia 500+. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium") decyzją nr SKO.PSŚ/41.5/3487/2021/15989/KK z dnia 26 listopada 2021 r. nie uwzględniło odwołania Strony i utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji Kolegium stwierdziło, iż w rozpatrywanej sprawie zachodzi przesłanka nienależnie pobranych świadczeń określona w przepisie art. 25 ust. 2 pkt. 6 ustawy, gdyż świadczenie wychowawcze na dziecko: D. B. zostało wypłacone Stronie za okres od: 01.10.2019 r. do 31.05.2021 r. w łącznej kwocie: 5000,00 zł tj. po 500,00 zł miesięcznie (wyliczenie Kolegium obarczone jest błędem gdyż wskazany wyżej okres obejmuje 20 miesięcy po 500 zł co pozwala na ustalenie, że Stronie wypłacono łącznie 10.000 zł), pomimo braku prawa strony do pobierania świadczenia w pełnej wysokości, bowiem w oparciu o wyrok rozwodowy znajdujący się w aktach sprawy obydwoje rodzice sprawują opiekę naprzemienną nad dzieckiem i z tego względu świadczenie wychowawcze wino być przyznane obojgu rodzicom w równej wysokości, tj. po: 250,00 zł miesięcznie. Kolegium w oparciu o ustalony przez organ I instancji stan faktyczny sprawy wskazało, że Strona składając wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego nie przedłożyła wyroku rozwodowego i z tego względu organ I instancji przyznał stronie świadczenie w pełnej wysokości. Tymczasem, zgodnie z brzmieniem art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.), dalej: "ustawa 500+" w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W związku z powyższym w ocenie Kolegium w rozpatrywanej sprawie wystąpiła przesłanka z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy 500+, aby uznać za świadczenie nienależnie pobrane tj. świadczenie wychowawcze wypłacone Stronie za okres od 01.10.2019 r. do 31.05.2021 r. w łącznej kwocie 5000,00 zł na dziecko: D. B. Z tego względu podnoszone w odwołaniu zarzuty nie zasługują na uwzględnienie. W skardze do sądu administracyjnego Skarżąca zarzuciła naruszenie: - art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), dalej: "k.p.a.", art. 8 § 1 i 2 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 78 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 81a § 1 k.p.a., art. 37 k.p.a. Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obydwu instancji i utrzymanie pełnej kwoty świadczenia wychowawczego na D. B. na podstawie zgodnego oświadczenia rodziców. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna ponieważ zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy prawa materialnego, jak i postępowania w stopniu, nakazującym wyeliminowanie tych aktów z obrotu prawnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) - dalej "p.p.s.a.). W ocenie Sądu orzekającego w rozpatrywanej sprawie jest to jednoznaczne i nie budzące wątpliwości, że Skarżąca na mocy wyroku rozwodowego, sprawuje opiekę naprzemienną nad synem. Nie budzi również żadnych wątpliwości fakt, że opieka nad synem sprawowana jest przez oboje rodziców w porównywalnych i powtarzających się okresach, jak to przewiduje art. 5 ust. 2a ustawy 500+,. Ze znajdującego się w aktach sprawy wyroku Sądu Okręgowego w G., [...] Wydziału Cywilnego z dnia [...] r., w sprawie o sygn. akt [...], rozwiązującego przez rozwód małżeństwo Skarżącej i jej męża wynika, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem powierzono, "obojgu rodzicom, którzy sprawować będą opiekę nad dzieckiem w ten sposób, że będzie ono spędzać cały tydzień od poniedziałku rano do następnego poniedziałku rano naprzemienne - w nieparzyste tygodnie roku z ojcem, parzyste z matką, jednocześnie ustala, że miejscem zamieszkania małoletniego będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki (...)". Kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie było to, czy w realiach ocenianego przypadku dopuszczalne było uznanie, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze za okres od 1 października 2020 r. do 31 maja 2021 r., przyznane jej na syna. Jak wynika bowiem z uzasadnień decyzji organów obu instancji, przyjęły one, że skarżąca nie miała prawa do świadczenia wychowawczegow pełnej wysokości z uwagi na orzeczoną przez sąd rodzinny opiekę naprzemienną. Zadaniem Sądu stanowisko obu organów nie może zyskać akceptacji. Zgodnie z art. 25 ustawy 500+ "1. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. 2. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: 1) (uchylony) 1a) (uchylony) 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) (uchylony) 4) (uchylony) 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych; 6) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Jak wynika z treści art. 4 ust. 1 ustawy 500+ , celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stosownie do art. 4 ust. 2 pkt 1 świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (przepis dotyczy opieki naprzemiennej i nie ma znaczenia dla oceny tej sprawy). Z powołanego wyżej art. 4 ust. 1 ustawy wynika jej podstawowy cel. Celem tym jest zapewnienie przez Państwo pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków pieniężnych dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Dokonując więc wykładni przepisów regulujących kwestię zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego należy mieć na uwadze przedstawioną wyżej aksjologię przepisów powoływanej ustawy. W związku z powyższym podkreślić trzeba, że skoro celem przedmiotowego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, to przy ocenie tej sprawy, brak jest podstaw, aby nie uwzględniać tej istotnej w sprawie okoliczności, jaką jest przeznaczenie (sposób wydatkowania) środków pochodzących z otrzymanego od Państwa świadczenia. Chociaż bowiem świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu czy opiekunowi, to w istocie świadczenie to ma służyć dziecku. W konsekwencji więc okoliczność, na co faktycznie zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 604/21, wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021, II SA/Łd 668/20, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21). Z akt sprawy nie wynika aby organy kwestionowały, że Skarżąca wydatkuje środki pochodzące z otrzymanego świadczenia. Orzekające w sprawie organy uznały, że wyłączną przesłanką uprawniającą do nakazania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest fakt że stronie nie należało się świadczenie pełne w wysokości 500 zł. Stanowisko to należy ocenić jako niesłuszne i nieuprawnione. Jeżeli strona wydatkowała środki na potrzeby małoletniego syna, co nie było kwestionowane w sprawie, to w ocenie sądu nie może to powodować, że w części te środki były "nienależnie pobranymi świadczeniami". W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, posługuje się właśnie pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego". Powyższe oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można więc mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera - iż świadczenie jej nie przysługuje. Nawet zatem ustalenie przez organ administracji, że wypłacone świadczenie, w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 cytowanej ustawy (zob. np. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 826/21). W rozpoznawanej sprawie, pobierane przez Skarżącą świadczenie wychowawcze przeznaczane było w całości na zaspokajanie potrzeb jej małoletniego syna, przy pełnej wiedzy byłego męża (ojca małoletniego), że to świadczenie pobierane jest w pełnej kwocie przez Skarżącą. Fakt, że pobierane świadczenie w całości wspierało matkę dziecka w jego wychowaniu, zaspokajaniu jego potrzeb, że matka robiła to ze świadomością, że taki jest cel świadczenia, że akceptuje to ojciec dziecka, w ocenie Sądu miało kluczowe znaczenie zarówno dla poprawnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i następnie rozstrzygnięcia w przedmiocie tego, czy świadczenie to można oceniać w kategoriach "nienależnie pobranego". Reasumując należy stwierdzić, że okoliczność na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie wychowawcze ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to mogło być nienależnie pobrane. W kontrolowanej sprawie, orzekające organy administracji nie badały czy pobrane przez Skarżącą środki zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy, gdyż swoje rozstrzygnięcia oparły na wadliwej wykładni art. 5 ust. 2a ustawy 500+. Jeżeli bowiem wypłacone Skarżącej świadczenia wychowawcze zostały spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb małoletniego syna Skarżącej, to oznaczałoby to, że powyższe świadczenie nie zostało nienależnie pobrane. Ustalenie, że środki uzyskane z tytułu świadczenia wychowawczego, nie zostały przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka - mogłoby powodować uznanie ich za świadczenia nienależenie pobrane. W ocenie Sądu rozważenia wymagała również inna kwestia sporna mająca zasadnicze znaczenie dla sprawy, a sprowadzająca się do pytania, czy fakt wydania przez sąd rodzinny orzeczenia o opiece naprzemiennej rodziców uniemożliwia jednemu z rodziców pobieranie takiego świadczenia w pełnej wysokości i czy konieczne jest zawarcie przez nich specjalnego porozumienia dotyczącego tej kwestii. Skarżąca przywołała w skardze, podobnie jak we wcześniejszym odwołaniu od decyzji organu I instancji, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 659/20, który stał się dla niej punktem odniesienia dla obrony swojego stanowiska i kwestionowania decyzji obu organów orzekających w sprawie. Sąd orzekający w sprawie podziela co do zasady pogląd wyrażony w powołanym przez Skarżącą wyroku pomimo, że zapadł on na tle innego stanu faktycznego. Sąd w swoim stanowisku idzie jeszcze dalej i wyraża pogląd, że art. 5 ust. 2a ustawy 500+ jest przepisem prawa materialnego, który daje tylko możliwość ustalenia przez organ, rodzicom sprawującym opieką naprzemienną, prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty dla każdego z nich przysługującej za dany miesiąc, tj. 250 zł, pod warunkiem, że oboje wystąpią o przyznanie takiego świadczenia. Jeżeli jednak rodzice uzgodnią w jakiejkolwiek formie, że tylko jedno z nich będzie otrzymywać pełne świadczenie a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to zdaniem sądu orzekającego w sprawie, taki stan nie narusza powołanej wyżej regulacji. Celem świadczenia 500+ określonym w art. 4 ust. 1 ustawy, co Sąd akcentował już wyżej, jest przecież dobro dziecka i wsparcie finansowe Państwa w jego wychowywaniu i zaspokajaniu jego potrzeb życiowych. Kwota pomocy finansowej powinna być w całości przekazywana przez rodziców lub rodzica na zaspokajanie potrzeb dziecka. Zgodnie ze stanowiskiem organów orzekających w sprawie, w sytuacji braku wniosku o przyznanie świadczenia 500+ jednego z rodziców, co w rozpatrywanej sprawie miało miejsce, świadczenie na dziecko powinno być przyznane rodzicowi tylko w wysokości 250 zł, co zdaniem Sadu kłóci się z celem powołanej wyżej regulacji. W badanej sprawie, zgodnie z oświadczeniem ojca dziecka, opieka wykonywana jest naprzemiennie przez oboje rodziców. Ojciec dziecka świadomie jednak zrezygnował z otrzymywania tego świadczenia i zadeklarował, że o nie nie wystąpi. W sytuacji gdyby jednak zmienił zdanie i wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego, istnieje możliwość, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego przez organ administracji, zmiany decyzji przyznającej świadczenie 500+ dla matki dziecka i przyznanie tego świadczenia obojgu rodzicom na zasadach określonych w powołanym art. 5 ust. 2a ustawy 500+. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy 500+ (w brzmieniu na dzień wydania decyzji) "Organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego." Reasumując, zdaniem Sądu, pobieranie przez Skarżącą pełnego świadczenia wychowawczego w wysokości 500 zł miesięcznie, w okresie od 1 października 2020 r. do 31 maja 2021 r., przy pełnej akceptacji ojca małoletniego syna, realizowało cel ustawy, zabezpieczało potrzeby dziecka i nie było świadczeniem nienależnie pobranym. Z uwagi na powyższe Sąd uznał, że organy orzekające w kontrolowanej sprawie naruszyły prawo materialne, tj. art. 5 ust. 2a i art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy 500+, w sposób, który miał wpływ na wynik tej sprawy. Biorąc pod uwagę ocenę wyrażoną powyżej, Sąd uznał, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji muszą zostać na podstawie art. 145 § 1 pkt a p.p.s.a. uchylone a postępowanie w sprawie, jako bezprzedmiotowe, umorzone na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.