II SA/Gl 531/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 września 2024 r. sprawy ze skargi A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 8 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2976/2023/21382 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Prezydent Miasta B. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 22 września 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 20 ust. 3 i art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., obecnie t. jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej: "ustawa" lub "u.ś.r."), odmówił przyznania A. F. (dalej: "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad matką - J. S. (ur. [...] r.). W uzasadnieniu podał, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia i nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Nadto, nie pobiera świadczeń z ZUS ani innych świadczeń z zakresu pomocy społecznej. Jej matka jest osobą leżącą i nie porusza się samodzielnie, wymaga kompleksowej opieki i pielęgnacji, którą od dnia 1 sierpnia 2023 r. sprawuje skarżąca (zmiana pampersów, kąpiel i utrzymywanie higieny osobistej, podawanie posiłków i leków, dokonywanie zakupów, sprzątanie mieszkania, kontaktowanie się z lekarzem, załatwianie spraw urzędowych). Jednakże jest zamężna a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką, jej mężem oraz dwójką własnych dzieci. Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca, wyrażając niezadowolenie z treści otrzymanego rozstrzygnięcia organu I instancji. Podkreśliła, że jej ojciec nie jest w stanie zająć się matką, gdyż jego stan zdrowia uległ pogorszeniu, dlatego został złożony wniosek o ustalenie stopnia jego niepełnosprawności. W wyniku rozpoznania powyższego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (w skrócie: "Kolegium") decyzją z dnia 8 marca 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2976/2023/21382, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podało, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Odnosząc się do stanu faktycznego niniejszej sprawy stwierdziło, że wnioskowane świadczenie nie może zostać przyznane, gdyż matka skarżącej jest mężatką, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W trakcie postępowania odwoławczego skarżąca przedłożyła do akt sprawy orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia [...] r. zaliczające jej ojca do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Tymczasem z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego oraz przywołało liczne orzeczenia sądów administracyjnych na poparcie swojego stanowiska. W sprawie nie zachodzą również przesłanki naruszenia art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: z 2024 r. poz. 572, dalej w skrócie: "k.p.a."), w odniesieniu do ustalenia stanu zdrowia ojca skarżącej. Odwołało się również do stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartego w uchwale siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, w której stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostająca w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4, innej niż współmałżonek jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy). Pismem z dnia 26 marca 2024 r. skarżąca złożyła skargę na powyższą decyzję, w której wyraziła swoje niezadowolenie z treści rozstrzygnięcia. Akcentowała, że jej ojciec posiada zaświadczenie wystawione przez lekarza rodzinnego, iż nie może sprawować opieki nad żoną. W związku z powyższym musiała zrezygnować z pracy w [...] i wraz z dziećmi wrócić do kraju by opiekować się rodzicami. Całodobową opiekę sprawuje teraz nie tylko nad matką, lecz również nad ojcem, który ma trudności w poruszaniu się, traci równowagę i ma problemy z widzeniem. Wobec tego nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Skarżąca przy piśmie z dnia 31 maja 2024 r. przedłożyła orzeczenie z dnia [...] r., wydane na stałe, o znacznym stopniu niepełnosprawności jej ojca, co uniemożliwia sprawowanie przez niego opieki nad chorą w stopniu znacznym matką. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie przyjdzie zaznaczyć, że na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Oznacza to, że ocenia legalność zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji, biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny istniejący na dzień jej wydania (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 3 czerwca 2009 r. sygn. akt II FSK 258/08 i 24 sierpnia 2010 r. sygn. akt II FSK 586/09). Zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi, sąd oddala ją, na podstawie art. 151 p.p.s.a., odpowiednio w całości albo w części. Przedmiotem kontroli w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Kolegium z dnia 8 marca 2024 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia 22 września 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. W sprawie poza sporem pozostają ustalone w toku postępowania okoliczności faktyczne, takie jak: stopień niepełnosprawności matki skarżącej i jej aktualny stan zdrowia, zakres wymaganej stałej opieki i jej sprawowanie przez skarżącą, oraz nie podejmowanie z tego powodu zatrudnienia. Nadto, znajdą w niej zastosowanie przepisy u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., a to w związku z treścią art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym. Jednocześnie Sąd nie jest uprawniony do rozpatrywania okoliczności, które powstały po wydaniu zaskarżonego aktu lub podjęciu zaskarżonej czynności (por. T. Woś (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. VI, WK 2016). W tak ustalonych okolicznościach faktycznych i prawnych kwestią sporną jest to, czy pomimo, iż formalnie matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim możliwe byłoby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz jej córki (skarżącej). Stosownie do treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.), świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tak więc, w pierwszej kolejności obowiązek opieki spoczywa na małżonku. Na tle tej regulacji prezentowano w orzecznictwie dwa poglądy co do wykładni, wskazanej w tym przepisie, negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jeden z nich oparto o stosowanie wykładni rozszerzającej w odniesieniu do przyczyn, które uzasadniają sprawowanie opieki przez inną osobę zobowiązaną do alimentacji, nawet jeśli małżonek osoby wymagającej opieki sam nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podnosiło się, iż nie jest wykluczone przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego również w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny do uczynienia zadość temu obowiązkowi (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 11 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1113/15 i 18 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 744/21, oraz wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Po 293/21 i II SA/Po 466/21; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 22 września 2021 r. sygn. akt II SA/Rz 709/21; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 27 października 2021 r. sygn. akt II SA/Ke 757/21). Odmienny pogląd opiera się na założeniu, że skoro decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego jest decyzją związaną, to przy jednoznacznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., jedynym warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby, orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca nie pozwala przyznać świadczenia pielęgnacyjnego kierując się wyłącznie zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, nawet w razie ciężkiej sytuacji życiowej osoby uprawnionej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 23 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1015/21; 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 627/21; 24 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2422/20; 18 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2164/20; 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 599/20; 23 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2462/19; 16 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1232/21). Pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1285/21; 28 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1244/21; 23 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 2298/21; 17 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1212/21; 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 635/21; 23 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1015/21; 26 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1351/21). Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 lutego 2021 r. o sygn. akt I OSK 2391/20 (cytat): "niewłaściwa jest wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego" (podobnie również wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 635/21; 23 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1015/21; 16 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1232/21; 23 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 2298/21). Nie sposób w tym miejscu nie dostrzec, na co słusznie powołuje się Kolegium, że uchwałą z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł m.in., że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.). W uzasadnieniu tej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, iż limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Regulacja ta nie jest również sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej. Zaakcentować należy, iż wykładnia zawarta w uchwałach Naczelnego Sądu Administracyjnego ma moc wiążącą w stosunku do sądów administracyjnych (art. 187 § 2 p.p.s.a.). Powyższy stan powoduje, że strony oraz inni uczestnicy postępowania są pośrednio związani mocą prawną uchwał, która polega na tym, iż podmioty te nie są w stanie swoją interpretacją przełamać wykładni przyjętej w uchwale (zob. B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, Lex el. 2021). Z przyczyn wskazanych powyżej, Sąd również z urzędu nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa materialnego, zwłaszcza art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., jak również procesowego, bowiem na dzień wydania zaskarżonej decyzji istniała negatywna przesłanka przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., tj. mąż niepełnosprawnej w stopniu znacznym jej matki, nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając na uwadze powyższe, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl.).