III SA/Gl 1150/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Barbara Orzepowska-Kyć po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 13 stycznia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego z urzędu w sprawie ze skargi W. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 13 stycznia 2017 r. Pismem z [...] r. W. D. reprezentowany przez fachowego pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego M. D. wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu skarżący nadesłał pismem z [...] r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z zaznaczeniem, że może to być jego obecny pełnomocnik jako znający sprawę. W uzasadnieniu wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z 8 letnim synem, który pozostaje na jego utrzymaniu. Oboje zamieszkują w domu, który stanowi własność matki skarżącego. Ponieważ jedynym źródłem utrzymania wnioskodawcy jest dochód z tytułu zawartej umowy zlecenia, który nie ma charakteru stabilnego, wynoszący średnio ok. 2.000,00 zł, po opłaceniu rat zaciągniętych pożyczek rzędu 600,00 zł oraz rachunków za tzw. media, które oszacował na 350,00 zł, na tzw. życie dla dwojga osób pozostaje według jego wyliczeń ok. 1.000,00 zł. Tymczasem jako składniki posiadanego majątku wymienił: [...} ha łąki o wartości ok. 30.000,00 zł, samochód marki [...} rocznik 2002 o wartości ok. 11.000,00 zł oraz wierzytelności w kwocie 40.000,00 zł. Jako uzupełnienie podanych wyżej danych do akt sprawy przedłożył kserokopie następujących dokumentów źródłowych: - wezwania do zapłaty na rzecz MPWiK oraz "A" Sp. z o.o. faktur VAT na kwoty: 620,41 zł i 434,10 zł; - tytuł wykonawczy z dnia 2 września 2016 r. na kwotę 95,00 zł w związku z posiadaną zaległością w podatku rolnym; - oświadczenie matki o ponoszeniu kosztów utrzymania domu przy ul. [...]; - pismo procesowe z 1 grudnia 2016 r. wraz z pismem procesowym żony skarżącego w sprawie o rozwód; - harmonogram spłat zaciągniętych w "B" S.A. pożyczek; - wypis z rejestru gruntów o pow. [...] ha, których właścicielem jest skarżący wraz z małżonką; - umowy darowizny zawarte 14 września 2016 r. pomiędzy skarżącym a jego żoną i teściową, których przedmiotem był udział we własności samochodu marki [...] rocznik 2002; - akt notarialny z 28 lutego 2014 r. dotyczący udzielonej przez skarżącego i jego żonę pożyczki; - umowę zlecenia nr 2016/11/31 zawartą 1 listopada 2016 r. pomiędzy skarżącym, a "B" Polska Sp. z o.o. w G.; - deklaracje VAT-7 związane z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą; - zeznanie podatkowe PIT-36 za 2015 r., gdzie wykazano przychód w kwocie 31.606,10 zł, który po potrąceniu o koszty jego uzyskania przyniósł dochód rzędu 15.967,60 zł; - wyciągi z rachunków: osobistego i firmowego prowadzonych w "C", których saldo na dzień 19 listopada 2016 r. wynosiło 102,23 zł. Postanowieniem z 13 stycznia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wskazał, że skarżący przedstawiając swoją sytuację finansową ograniczył się jedynie do przywołania takich okoliczności, które mogłyby świadczyć o tym, że ta jest trudna Wskazał, że z analizy przedłożonej dokumentacji wynika, że skarżący nie kwalifikuje się do osób ubogich lub mogących popaść w ubóstwo wskutek partycypowania w kosztach niniejszego postępowania. W zakreślonym terminie skarżący wniósł na powyższe postanowienie sprzeciw. W sprzeciwie wskazał, że związku z przekazaniem mu przez doradcę podatkowego M. D. zaskarżonego postanowienia, wniósł o ponowne przeanalizowanie możliwości takiego przyznania, gdyż wydane postanowienie opiera się na niewłaściwej ocenie zebranego materiału dowodowego w zakresie błędnie ocenionego stanu faktycznego i w praktyce zamyka mu wszelkie możliwości dochodzenia swoich praw. Zarzucił, że postanowienie w ogóle nie zawiera dla mnie pouczenia o konsekwencjach jego wydania. Nie poucza bowiem o środkach zaskarżenia. Wskazał, że doradca podatkowy M. D. sporządził i podpisał skargę ale już od pierwszego pisma o zwolnienie od kosztów działa samodzielnie, bo osobę doradcy podatkowego M. D. powołał niejako "pomocniczo", mianowicie sugerując, że przy wyznaczaniu pełnomocnika z "urzędu" może to być właśnie doradca podatkowy M. D., bo sprawę już zna. Przesyłane przeze mnie pisma i oświadczenia sporządzane były samodzielnie, a rola doradcy podatkowego M. D. była wyłącznie grzecznościowa: przekazywał mi korespondencję nie wiedzieć czemu stale przesyłaną na jego adres oraz tłumaczył ewentualne wątpliwości jakie miałem co do tych odbieranych od niego pism, mniej więcej na zasadzie o co w nich chodziło Sądowi. Ponadto zwrócił uwagę, że doradca podatkowy M. D. umówił się ze mną, że zapłatę za usługi otrzyma dopiero po rozprawie przed tutejszym. Zwrócił uwagę, że nawet Sąd nie jest pewny, czy doradca podatkowy M. D. jest jego pełnomocnikiem nie: w przesłanym postanowieniu jako adresata podał doradcę podatkowego M. D. jako "doradcę podatkowego", a niejako "pełnomocnika W. D." Uważa, że od pierwszego pisma o zwolnienie od kosztów działał samodzielnie, stąd też brak pouczenia mnie o skutkach wydanego postanowienia stanowi taką wadliwość tego postanowienia, że powinno być ono uchylone lub co najmniej uzupełnione o stosowne pouczenia o jego skutkach. Dodał, że swój wniosek dotyczący możliwości udzielenia pomocy prawnej opiera nie na sprawach formalnych, które opisał, ale na kwestii merytorycznej. Sąd analizując jego sytuacją materialną i osobistą wyciągnął wiele zasadnych wniosków, ale główny właściwy nie jest. Oświadczył, że kwota 18.000 zł nie była jego przychodem. Wskazał, że w ramach koleżeńskiej pomocy "przepuścił" pieniądze przez swoje konto dla innej osoby, o co prosił mnie kolega. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na wstępie należy wyjaśnić, iż w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 tekst jedn. ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Należy zaznaczyć, że W. D., składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12 – dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny i niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12, LEX nr 1274301). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Zaznaczyć należy, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy przy tym szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). W orzecznictwie utrwalony jest także pogląd, że podmiot który nie wykazał, iż utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Zgodnie z art. 246 § 3 ustawy p.p.s.a. możliwość ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego zachodzi jedynie wtedy, gdy strona nie zatrudnia takiego pełnomocnika lub nie pozostaje z nim w innym stosunku prawnym (np. umowy zlecenia). Dlatego też składany przez stronę wniosek powinien - zgodnie z art. 252 § 1 i § 1a ustawy p.p.s.a. - zawierać stosowne oświadczenie w tym przedmiocie (vide: rubryka 12 urzędowego formularza), które z uwagi na to, że składane jest pod odpowiedzialnością karną przewidzianą w art. 233 § 1 w zw. z § 6 Kodeksu karnego, winno pokrywać się ze stanem faktycznym sprawy. Podkreślenia wymaga, że użyty przez ustawodawcę zwrot "nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym" wskazuje na stan rzeczy istniejący w dacie sporządzania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak według prezentowanych w doktrynie poglądów odnosi się on również do takich sytuacji, kiedy z okoliczności sprawy wynika, że wypowiedzenie pełnomocnictwa, a tym samym rozwiązanie stosunku zatrudnienia, stosunku wynikającego z umowy zlecenia lub innego stosunku prawnego z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym nastąpiło w celu obejścia przepisów o prawie pomocy (vide: J. P. Tarno "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" - Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004 r., str. 320 oraz T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" - Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005 r., str. 634). Instytucja ta ma bowiem charakter wyjątkowy, stąd nie może być stosowana w przypadkach, kiedy strona korzysta już z fachowej pomocy pełnomocnika ustanowionego z wyboru, któremu wcześniej udzieliła pełnomocnictwa. Powyższe byłoby bowiem sprzeczne z celem, dla którego została wprowadzona. Słusznie referendarz sądowy wskazał, że skarżący reprezentowany jest przez doradcę podatkowego M. D., któremu [...] r. udzielił pełnomocnictwa. Faktycznie bowiem okoliczność ta wyklucza ustanowienie tego pełnomocnika w ramach instytucji prawa pomocy a złożony przez skarżącego w tym zakresie wniosek – jako niedopuszczalny - nie mógł zostać uwzględniony. Dodać jedynie można, że w toku niniejszego postępowania pełnomocnictwo udzielone przez skarżącego doradcy podatkowemu M. D. nie zostało wypowiedziane i nie ulega żadnej wątpliwości, że korespondencja była doręczana pełnomocnikowi prawidłowo i nie wymagała pouczeń. Analizując przedstawione we wniosku okoliczności i przedłożoną przez skarżącego dokumentację Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, gdyż skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego z urzędu. Co więcej, trafną ocenę referendarza o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego instytucji prawa pomocy potwierdza również przekonanie Sądu, że skarżący nie przedstawił swojej sytuacji finansowej w sposób wolny od wątpliwości. Należy bowiem zauważyć, że skarżący nie odniósł się w żaden sposób do wskazanych w zaskarżonym postanowieniu wątpliwości oprócz kwoty 18.000 zł. Reasumując, Sąd stwierdza, że podniesione w sprzeciwie okoliczności nie mogły podważyć poczynionych w zaskarżonym postanowieniu ustaleń oraz ich oceny prawnej. A przeciwnie, utwierdziły Sąd w przekonaniu, że skarżący nadal reprezentowany przez fachowego pełnomocnika nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. W ocenie Sądu, w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy zasadnie ocenił kondycję finansową skarżącego. Przypomnieć należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Dlatego też przyznanie pomocy, o co ubiega się skarżący, jest ograniczone wyłącznie do przypadków, gdy zapłata wymaganych kosztów groziłaby zachwianiem zaspokojenia niezbędnych potrzeb egzystencjalnych. Jak podnosi się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Skarżący natomiast nie wykazała zaistnienia takich okoliczności. Reasumując, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób nie budzący wątpliwości ani na etapie postępowania referendarskiego, ani w postępowaniu zainicjowanym wniesionym sprzeciwem, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd na mocy art. 260 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak na wstępie.