III SA/Gl 1531/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Barbara Brandys – Kmiecik po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 22 listopada 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I.W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 22 listopada 2017 r. Pismem z 24 października 2016 r. I.W. wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług. W skardze zawarła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wyjaśniła, że od 2 lutego 2017 r. przebywa na urlopie macierzyńskim. Uzyskuje zasiłek macierzyński w kwocie 743,77 zł (po zajęciu Urzędu Skarbowego). Wskazała, że wraz z dwójką małoletnich dzieci jest na utrzymaniu męża, z którym od dnia zawarcia związku małżeńskiego pozostaje w rozdzielności majątkowej. W tej sytuacji ponoszenie wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego spoczywa na mężu. Oszacowano je na łączną kwotę 7.147,00 zł. Dodatkowo wskazała na posiadane przez męża zobowiązania finansowe z tytułu zaciągniętych kredytów oraz konieczność ich spłaty w ustalonych ratach, które wynoszą ok. 1.200,00 zł oraz ratę leasingową pojazdu w kwocie 971 zł. W oświadczeniu o posiadanym majątku wymieniła ¼ udziału w nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym o pow. 120 m2 wraz z garażem o pow. 54 m2, których wartość oszacowała na 70.000,00 zł. Jako uzupełnienie podanych wyżej danych do akt sprawy przedłożyła: - zeznanie podatkowe PIT-37 za 2015 r., gdzie zadeklarowała dochód w kwocie 5.045,20 zł; - potwierdzenia wypłaty przez zakład ubezpieczeń społecznych następujących kwot: 727,82 zł (listopad), 751,75 zł (październik), 727,82 zł (wrzesień); - zestawienie paragonów dokumentujących ponoszone w związku z utrzymaniem wydatki; - potwierdzenia transakcji dokonywanych z rachunku bankowego męża dotyczących opłat za energię elektryczną, rat zaciągniętych kredytów, czesnego za studia, naukę języków obcych, abonamentu za telewizję cyfrową; - dokumenty dotyczące podatku od nieruchomości oraz wysokości opłat z tytułu gospodarowania odpadami komunalnymi; - pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o dokonywanych w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym zajęciach następujących kwot: 329,92 zł (październik) i 319,28 zł (wrzesień); - wydruk z księgi wieczystej zabudowanej nieruchomości położonej w Z. o pow. 0,0494 ha. - zeznania podatkowe za 2015 r. obrazujące wysokość wypracowanego przez męża z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przychodu (44.183,10 zł), najmu prywatnego (9.650,00 zł) i stosunku pracy (114.740,13 zł), - rachunki bankowe męża (prywatne i firmowe) obrazujące dokonywane w okresie ostatnich trzech miesięcy operacje; - deklaracje VAT wraz z podsumowaniem księgi przychodów i rozchodów oraz ewidencją środków trwałych. Postanowieniem z 3 lutego 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Wskazał, że podane przez skarżącą dane jako niekompletne nie pozwalały na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. Po złożeniu przez I.W. sprzeciwu, postanowienie referendarza utrzymał w mocy Sąd postanowieniem z dnia 27 marca 2017 r. Pismem z dnia 17 maja 2017r. Strona skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego ponad kwotę 15.821,00 zł Postanowieniem z 22 listopada 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Wskazał, że pomimo ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy podane przez skarżącą dane jako niekompletne nie pozwalały na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. Pismem z dnia 11 grudnia 2017 r. I.W. reprezentowana przez radcę prawnego M.D. wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu wskazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uważa, iż referendarz sądowy błędnie możliwości finansowe Strony skarżącej jak i jej męża. Skarżąca zgodziła się z opinią referendarza, że niezależnie od ustroju majątkowego panującego między małżonkami, są oni do wzajemnej pomocy. Taką pomoc stale otrzymuje od męża, który łoży na jej utrzymanie. Jednak całość otrzymywanego przez niego wynagrodzenia nie wystarcza po pokrycie wydatków związanych z obroną jej praw w obu postępowaniach toczących się przed tutejszym Sądem. Uważa, że poniesienie w całości kosztów (wpis + reprezentacja) związanych z obroną w niniejszym postępowaniu (a także drugim prowadzonym przed tutejszym Sądem pod sygnaturą III SA/GI 1298/16), narazi jej rodzinę na uszczerbek majątkowy. Jednocześnie utrzymanie w mocy skarżonego rozstrzygnięcia i orzeczenie o obowiązku poniesienia rzeczonych kosztów, prowadzić będzie do zaniechania obrony praw I.W. w przedmiotowym postępowaniu. Stwierdziła, że wykazała w sposób rzetelny i wyczerpujący, iż nie jest w stanie uiścić rzeczonej opłaty bez uszczerbku w kosztach niezbędnych na utrzymanie siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na wstępie należy wyjaśnić, iż w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 tekst jedn. ze zm. - zwanej dalej: p.p.s.a.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Należy zaznaczyć, że I.W., składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12 – dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny i niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12, LEX nr 1274301). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Zaznaczyć należy, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy przy tym szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). W orzecznictwie utrwalony jest także pogląd, że podmiot który nie wykazał, iż utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Analizując przedstawione we wniosku okoliczności i przedłożoną przez skarżącą dokumentację Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, gdyż skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że Sąd powtórnie rozpatruje sprzeciw I.W. od postanowienia referendarza o odmowie przyznania prawa pomocy. Sąd analizują dokumentację przedłożoną przez skarżącą przy formularzach PPF z dnia 24 października 2016 r. oraz 24 października 2017 r. stwierdza, że skarżąca ponownie wykazała się dużą niekonsekwencją swojego postępowania. Skarżąca została uprzednio poinformowana, że Sąd z urzędu dysponuje informacjami zawartymi w innych aktach spraw zawisłych przed Sądem, więc zna także sprawę III SA/Gl 1298/16, w której skarżąca różneiż domagała się przyznania prawa i złożyła stosowną dokumentację finansową także dokumentację należącą do jej męża. Zdaniem Sądu skarżąca nie przedstawiła swojej sytuacji finansowej w sposób wolny od wątpliwości. Należy bowiem zauważyć, że skarżąca ponownie nie wywiązała się z obowiązku dostarczenia kompletnej dokumentacji, do przedłożenia której została wezwana. Sąd stwierdza, że podniesione w sprzeciwie okoliczności nie podważyły poczynionych w zaskarżonym postanowieniu ustaleń oraz ich oceny prawnej. Skarżąca nie wyjaśniła szeregu wątpliwości a także nie nadesłała żadnych dokumentów, które mogły wypełnić luki w informacjach. Z nieznanych Sądowi przyczyn skarżąca składa w różnych sprawach sprzeczne wyjaśnienia i informacje. W ocenie Sądu, w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy zasadnie ocenił kondycję finansową Strony skarżącej, słusznie przyjmując, że informacje podane przez skarżącą jako niekompletne nie pozwalały na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. Przypomnieć należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Dlatego też przyznanie pomocy w zakresie częściowym, o co ubiega się skarżący, jest ograniczone wyłącznie do przypadków, gdy zapłata wymaganych kosztów groziłaby zachwianiem zaspokojenia niezbędnych potrzeb egzystencjalnych. Jak podnosi się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Skarżąca natomiast nie wykazała zaistnienia takich okoliczności. Za takim stanowiskiem przemawia także ugruntowany w orzecznictwie sądowym pogląd, zgodnie z którym w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 8/13 niepubl.). Reasumując, należy stwierdzić, że skarżąca nie udowodniła w sposób nie budzący wątpliwości ani na etapie postępowania referendarskiego, ani w postępowaniu zainicjowanym wniesionym sprzeciwem, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd na mocy art. 260 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak na wstępie.