III SA/Gl 2757/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Kupiec (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Jużków, Sędzia WSA Marzanna Sałuda, Protokolant St. sekr. sąd. Anna Charchuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2012 r. przy udziale – sprawy ze skargi S.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję. 1. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych, rozpatrując wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy S. K., utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...], którą odmówiono umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne za okres październik 1994 r., od kwietnia do lipca 1996 r. i kwiecień 1997 r. w łącznej kwocie [...] zł oraz z tytułu ubezpieczenia społecznego na koncie pracowniczym za marzec 1994 r. w kwocie [...] zł. 2. Pismem z dnia [...] r. (wpływ do Oddziału w R. dnia [...] r.) S.K. zwrócił się z wnioskiem o umorzenie zaległości składkowych w całości. Do powyższego wniosku dołączył oświadczenie o nie korzystaniu z pomocy publicznej oraz postanowienie Sądu Rejonowego w B. z dnia [...]r. o wpisaniu do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. 3. W toku postępowania, pismem z dnia [...] r., został wezwany do przedłożenia dokumentacji ekonomiczno - finansowej, dokumentacji medycznej oraz udokumentowania wszelkich wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania oraz ewentualnie ponoszonych kosztów leczenia. Korespondencja została doręczona w dniu [...] r. W następstwie tego złożył następujące dokumenty: - oświadczenie o ponoszonych wydatkach, - oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym, - oświadczenie płatnika z dnia [...] r., że nie korzystał z pomocy publicznej, - kserokopię odpowiedzi udzielonej przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. z dnia [...] r. informujące o braku właściwości w zakresie naprawienia szkody, - kserokopię pisma złożonego do Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. w sprawie o naprawienie szkody, - kserokopię pisma złożonego w Sądzie Rejonowym w C. z dnia [...] r. w sprawie o wyjawienie majątku, - orzeczenie o stopniu niepełnosprawności B. K. z dnia [...]r., - kserokopię decyzji o waloryzacji świadczenia emerytalnego L. K.. 4. Decyzją z dnia [...] r. organ odmówił umorzenia wnioskowanych należności z tytułu ubezpieczenia społecznego wskazując, że w sprawie nie wystąpiły okoliczności uzasadniające umorzenie. 5. W dniu [...] r. wpłynął do organu wniosek S. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, w którym podtrzymał swoje dotychczasowe żądanie umorzenia zadłużenia z uwagi na trudną sytuację finansową. W uzasadnieniu wniosku zaznaczył, iż faktycznie opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby go i rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Poinformował, że łączne miesięczne dochody gospodarstwa wynoszą [...] zł (renta – [...] zł, emerytura żony –[...] zł), a koszty [...] zł. W związku z tym na osobę (3 osoby) przypada kwota [...] zł dochodu po odjęciu wydatków. 6. Na potwierdzenie swoich twierdzeń do tego wniosku i do dodatkowego pisma z dnia [...] r. dołączył następujące dokumenty: - wyciąg z rachunku bieżącego, - pismo Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego dot. składki na ubezpieczenia; - potwierdzenie zapłaty za energię elektryczna za m-c 05/2010 i 06/2010, - przekaz pocztowy - potwierdzenie wypłaty emerytury, - faktury za odbiór gazu i wody, - pismo KRUS dot. opłaty ubezpieczenia społecznego rolników, - opłaty za energię, - dowód wpłaty na ubezpieczenie "A" SA, - deklaracja przystąpienia do grupowego ubezpieczenia "A" SA, - wyciąg bankowy, - pismo Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w C., - pismo Prezesa KRUS, - kserokopia legitymacji studenckiej, - pokwitowanie wpłaty do Urzędu Gminy w H. za ścieki. 7. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] r. ZUS utrzymał w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji. 7.1. Organ ten w pierwszym rzędzie dokonał analizy akt sprawy pod kątem wystąpienia przesłanek uzasadniających zakwalifikowanie niezapłaconych należności, jako całkowicie nieściągalnych. W tym zakresie stwierdził brak podstaw do umorzenia należności w myśl art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn. zm., zwanej dalej u.s.u.s.). Ponadto powołując się na "ważny interes osoby zobowiązanej", jako inną przesłankę umorzenia zaległości wymienioną w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej rozporządzeniem z 2003 r.), uznano, że Strona nie wykazała, że taki przypadek w sprawie wystąpił. 7.2. Powołując się na okoliczności faktyczne swojego rozstrzygnięcia organ wskazał na następujące fakty: - Strona nie prowadzi działalności gospodarczej, - działalność gospodarcza była prowadzone w okresie od 23 sierpnia 1993 r. do 9 stycznia 1998 r., od 1 kwietnia 1996 r. do 31 lipca 1996 r. i od 1 listopada 1996 r. do 30 kwietnia 1997 r., - Strona pobiera rentę strukturalną w wysokości [...] zł netto przyznaną przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, - żona Strony również pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł netto, - na utrzymaniu pozostaje studiująca córka, którą orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności zaliczono do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności, - wydatki związane z utrzymaniem domu kształtują się na poziomie ok. [...] zł (energia, gaz, woda, ścieki, wywóz śmieci), a inne wynoszą ok. [...] zł, - postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. Strona została wpisana do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, - należności z tytułu nieopłaconych składek zostały zabezpieczone poprzez ustanowienie w dniu [...] r. hipoteki przymusowej w księdze wieczystej nr [...] na kwotę [...]zł. oraz w [...] w kwocie [...]zł, - oprócz zadłużenia w ZUS Strona posiada również zobowiązania w Urzędzie Skarbowym oraz w Urzędzie Gminy w H., - Strona figuruje w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, jako właściciel samochodu osobowego [...] rok produkcji 1984 zarejestrowanego w dniu [...] r. w Starostwie Powiatowym w C. 7.3. Biorąc pod uwagę te okoliczności organ uznał, że na dzień orzekania brak było podstaw do zakwalifikowania zaległości jako całkowicie nieściągalnej, gdyż nie zachodziły okoliczności określone w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4a i 6 u.s.u.s. Natomiast w zakresie elementów wynikających z pkt 3 i 5 wskazanego przepisu prawa zauważył, że nastąpiło trwałe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej i Komornik sądowy umorzył wdrożone postępowanie egzekucyjne z tytułu nieopłaconych składek, jednakże nie może zakwalifikować zaległości jako całkowicie nieściągalnej, tym bardziej, że Strona posiada wraz z małżonką stałe dochody w postaci świadczeń emerytalno - rentowych oraz składniki majątku mogące stanowić przedmiot egzekucji, czyli nieruchomości opisane w KW nr [...] i KW nr [...], które zostały obciążone wpisem hipoteki przymusowej kaucyjnej na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. 7.4. Analizując sprawę pod kątem zaistnienia "ważnego interesu osoby zobowiązanej" dodatkowo wskazał, że Strona wraz z małżonką uzyskuje stałe dochody z tytułu przyznanych świadczeń emerytalno - rentowych w łącznej kwocie netto [...] zł. Natomiast odnosząc się do podniesionej we wniosku kwestii podania kwoty wystarczającej na utrzymanie rodziny organ wyjaśnił, że podstawowym wskaźnikiem służącym Zakładowi do oceny zagrożenia dalszej egzystencji poprzez niezapewnienie podstawowych potrzeb życiowych jest kwota określająca minimum socjalne ogłaszana przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, która w tym czasie (dla gospodarstwa emeryckiego 2 osobowego) wynosiła - [...] zł. netto (tj. [...] zł na osobę). Zdaniem organu środki finansowe uzyskiwane w gospodarstwie domowym przekraczały minimum socjalne, dlatego nie można było w tym przypadku mówić o braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dodatkowo Zakład wyjaśnił, że przy ustalaniu minimum socjalnego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych nie jest brany pod uwagę fakt posiadania na utrzymaniu pełnoletniego dziecka. Uwzględniając powyższe wyjaśnienia organ uznał, że trudności finansowe miały charakter przejściowy, tym bardziej, że córka będąca aktualnie na utrzymaniu była już osobą pełnoletnią, podnoszącą swoje kwalifikacje zawodowe, co powinno w konsekwencji przedłożyć się na poprawę aktualnej sytuacji materialnej. Wskazał też, że Strona nie określiła ile złotych minimum mogłaby płacić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych celem uregulowania należności składkowych. Jednocześnie poinformował, że w przypadku złożenia wniosku o raty na podstawie art. 29 u.s.u.s. kwota miesięcznej raty na poszczególnych kontach, tj. na koncie ubezpieczenia społecznego osoby prowadzącej działalność gospodarczą oraz na koncie pracowniczym, nie może być miesięcznie mniejsza niż [...] zł. Ustosunkowując się z kolei do kwestii posiadania przez samochodu [...] organ poinformował, że powyższe ustalił w oparciu o informację Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców z dnia [...] r., z której wynikało, że Strona jest właścicielem tego samochodu od [...] r. 7.5. Powołano się także na art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074), zgodnie z którym Zakład może umarzać należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązanym do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287), jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. Zdaniem organu analiza materiału prowadzi do przyjęcia stanowiska, iż w sprawie nie zachodzi taki "ważny interes" osoby zobowiązanej. Uzasadniając to zauważono, że stwierdzając brak "ważnego interesu" osoby zobowiązanej wzięto pod uwagę nie tylko interes płatnika, ale również interes społeczny wyrażony w postaci zasady równości i powszechności w wypełnianiu obowiązków płatnika, która nie pozwala Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych dowolnie preferować interesów jednych płatników kosztem innych. Ponadto podkreślono, iż prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z ponoszeniem wszelkich konsekwencji z tym związanych i powinno być kwestią świadomego wyboru płatnika. 7.6. Podsumowując stwierdzono, iż ZUS na wniosek płatnika, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem płatnika, może umorzyć w całości lub w części zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę i że decyzje w sprawie umorzenia podejmowane są w ramach konstrukcji, tzw. uznania administracyjnego. Zdaniem organu oznacza to, że nawet gdyby w danej sprawie zaistniały przesłanki uzasadniające pozytywne rozpatrzenie wniosku płatnika, to stanowiłyby jedynie warunek konieczny, ale do rozważenia takiej możliwości, czyli że istnienie przesłanek nie zobowiązywałoby organ do wydania decyzji uwzględniającej żądania Strony. Zauważono też, że umorzenie należności z tytułu składek powoduje rezygnację Zakładu z całości lub części należnych mu wierzytelności. Zastosowanie omawianej instytucji mogą zatem uzasadniać jedynie wyjątkowe okoliczności, a zatem takie, na które płatnik nie miał wpływu lub które były niezależne od sposobu jego postępowania, jak np. znaczne obniżenie zdolności płatniczej zobowiązanego spowodowane klęską żywiołową lub wypadkiem losowym, podważające w sposób istotny warunki egzystencji płatnika i jego rodziny. W efekcie tego organ uznał, że żadna z okoliczności nie została przedstawiona we wniosku i udokumentowana. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej płatnik wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowanie tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Zatem przyjął, że skutki finansowe działalności zobowiązanego nie mogą być przerzucone na Fundusze, a w konsekwencji na ogół społeczeństwa. 8. W skardze z dnia [...] r. Strona wskazała na trudną sytuację rodzinną i finansową powołując się na określone dokumenty zebrane w sprawie. Zauważyła, że jej zaległości powstały z powodu niezapłacenie należności za wykonaną pracę na rzecz Urzędu Miejskiego w J. w 1994 r. w kwocie [...] zł, czyli że zachodzi przypadek wymieniony w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r. Zakwestionowała też fakt, że posada samochód osobowy. W tym zakresie zauważyła, że właścicielem samochodu jest S.K., a nie S. K. Przyjmując kwoty uznane przez organ za koszty miesięczne w wysokości [...] zł i odliczając je od dochodów miesięcznych w kwocie [...] zł wskazała, że na utrzymanie trzech osób przypada [...] zł, czyli [...] zł na osobę. Zdaniem Strony stan ten znajduje się na granicy minimum egzystencji przewidzianej dla rodziny czteroosobowej wynoszącej [...] zł i że spłacenie zobowiązań ZUS spowodowałoby przekroczenie tego progu w dół. 9. Odpowiadając na skargę organ wnosił o jej oddalenie. 10. W piśmie procesowym z dnia [...] r. Strona skarżąca jeszcze raz wskazywała przyczyny braku zapłaty należności powstałe w 1993 i 1994 r. 11. Pełnomocnik ustanowiony z urzędu w piśmie z dnia [...] r. podtrzymał zarzuty skargi i zaznaczył, że w niniejszej sprawie organ nie orzekał na podstawie uznania administracyjnego, albowiem ustalił, że w stanie faktycznym sprawy ie zachodzi żadna z przesłanek umorzenia na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i że organ nie dokonał uzasadnienia takiego stanowiska w konfrontacji z przepisami rozporządzenia z 2003 r. 12. Na wezwanie Sądu pełnomocnik organu w piśmie z dnia [...] r. opisał przebieg postępowania egzekucyjnego należności objętych wnioskiem o umorzenie, które zakończyło się postanowieniem z dnia [...]r. umorzeniem tego postępowania. Zauważył też, że dnia [...] r. Sąd Rejonowy w C. poinformował organ o wpisie hipoteki przymusowej. Podsumowując to stwierdził, że "należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres 04/96 do 07/96 i 4/96 w kwocie [...] zł w tym koszty upomnienia, nie uległy przedawnieniu". 13. Na rozprawie pełnomocnik Strony skarżącej wnosił jak w skardze i piśmie procesowym z dnia [...] r. żądając zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego. ł Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 14. Skarga jest zasadna. 15. Przed podaniem powodów rozstrzygnięcia sądowego w niniejszej sprawie należy wskazać, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę między innymi działań organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, jak stanowi art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.). Dlatego Sąd może dokonać kontroli zaskarżonej decyzji wyłącznie pod względem zgodności z prawem, a nie przy zastosowaniu innych kryteriów. 15.1. Aby stwierdzić, że wystąpiło naruszenie prawa, czy to materialnego, czy procesowego prowadzące do uchylenia zaskarżonego aktu lub stwierdzenia jego nieważności na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, zwanej dalej P.p.s.a.) Sąd musi w pierwszej kolejności ustalić treść obowiązujących norm prawnych mających zastosowanie w sprawie, aby wywieść z nich określone prawa i obowiązki, następnie ustalić zakres niezbędnych okoliczności faktycznych, które należy wykazać w ramach postępowania dowodowego i w końcu ocenić prawidłowość dokonanej przez organy subsumcji ustalonych faktów do hipotetycznego stanu prawnego. 16. Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, wydanej w sprawie odmowy udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i inne, i ustalając materialny stan prawny, na gruncie którego sprawa będzie oceniana, należy mieć na uwadze następujące regulacje prawne oraz prawa i obowiązki z nich wynikające zarówno dla Wnioskodawcy występującego o przyznanie danej ulgi, jak i organu administracji, który rozpatruje taki wniosek. 16.1. Przepis art. 28 u.s.u.s. stanowi, że (podkreślenia i pogrubienia Sądu): 1. Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. 2. Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. 3. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. 3a. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. 3b. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. 4. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty. 5. W przypadku, o którym mowa w ust. 3 pkt 1, decyzję umarzającą należności z tytułu składek pozostawia się w aktach sprawy. 16.2. Natomiast zgodnie z § 3 rozporządzenia z 2003 r., wydanego na podstawie delegacji z art. 28 ust. 3b u.s.u.s.: 1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. 2. Za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku. 3. Za działalność, o której mowa w ust. 1 pkt 2, uważa się pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. 16.3. Stosownie do art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.): Zakład może umarzać należności z tytułu składek: 1/ na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych do dnia 31 grudnia 1998 r., 2/ na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r. - pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287), jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. 16.4 Jak stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym już od 1 stycznia 2012 r.): Należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Pięcioletni okres przedawnienia stosuje się również do należności, których bieg rozpoczął się przed tym dniem stosownie do przepisu przejściowego art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, Dz. U. Nr 232, poz. 1378), z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust. 2 tej ustawy). Natomiast zmianie nie uległ przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s., z którego wynika, że: Nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. 17. Na gruncie tych przepisów należy zwrócić uwagę na kilka wniosków z nich wynikających, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. 17.1. Zastosowanie wnioskowanej przez Stronę instytucji "umorzenia należności" powstałych w danych okresach rozliczeniowych wiąże się z koniecznością wykazania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, że należności takie powstały i że na dzień orzekania w tym zakresie nadal istniały, tzn. że nie uległy jeszcze przedawnieniu. 17.2. W art. 28 ust. 2, 3, 3a i 3b u.s.u.s. określony został zamknięty katalog przypadków, których wystąpienie w konkretnej sytuacji uprawnia zakład do umorzenia należności z tytułu składek. Natomiast w przepisie § 3 ust. 1 rozporządzenia z 2003 r. katalog ten został określony w sposób szczególny, ponieważ na wstępie określono, że chodzi tu o niemożność zapłaty zaległości ze względu na "ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny". Z przepisu tego wyraźnie wynika, że ciężar wykazania zaistnienia przesłanek tam wymienionych (ciężar dowodu) spoczywa na stronie ("jeżeli zobowiązany wykaże"). Natomiast obowiązkiem organu, stosownie do zasady informowania wynikającej z art. 9 k.p.a., jest występować do strony z wezwaniem do złożenia stosownych dokumentów. 17.3. Nawet wystąpienie powyższych przesłanek daje organowi jedynie uprawnienie, a nie nakłada obowiązek umorzenia, ponieważ wszystkie te normy prawne, jak i sama istota ulgi, oparta jest na konstrukcji, tzw. uznania administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 17 października 2008 r., II GSK 396/08 i z dnia 14 października 2008 r., II GSK 379/08 publikowane na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285). Językowo wyraża się to w użyciu przez ustawodawcę określenia "może". W orzecznictwie podkreśla się, że charakter uznaniowy decyzji w sprawie umorzenia ma również wpływ na sposób dokonywania przez sąd administracyjny kontroli konkretnych postępowań prowadzonych przez organ w tym zakresie. Zauważa się przy tym, że sąd nie może narzucić organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, np. umorzenia składek lub odsetek, bowiem jest to wyłączna kompetencja samego organu, a rola sądu sprowadza się - w pewnym uproszczeniu - do zbadania sposobu dojścia przez organ do decyzji w tym przedmiocie. Tym samym kontrolowane winno być postępowanie prowadzone przez organ, w efekcie którego wydano kwestionowane decyzje, czyli sąd winien zbadać, czy organ przeprowadził w sposób prawidłowy postępowanie dowodowe, czy zebrał w sprawie wyczerpujący materiał dowodowy oraz czy odniósł się w sposób właściwy do zgromadzonych w tym postępowaniu dowodów (zob. wyrok NSA z dnia 14 października 2008 r., II GSK 379/08, publikowany na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 17.4. Jak wynika z art. 28 w zw. z art. 30 u.s.u.s. umorzeniu w oparciu o wskazaną podstawę prawną podlegają jedynie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących płatnikami składek. Chodzi wiec tylko o należności przysługujące Zakładowi od płatnika z tytułu jego ubezpieczenia, nie ubezpieczenia pracowników (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 8 czerwca 2011 r., I SA/Bd 239/11, LEX nr 821342; wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2011 r., II GSK 17/10, LEX nr 957943 i wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 września 2010 r., I SA/Ol 118/10, LEX nr 749519). Jeśli wystąpi przypadek przewidziany w art. 30 u.s.u.s., to organ winien umorzyć postępowanie na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s. jako bezprzedmiotowe. 17.5. Nie ulegają przedawnieniu należności zabezpieczone między innymi hipoteką. Poza tym w orzecznictwie sądowym ugruntowany został pogląd, że do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności z tytułu składek stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie, zawieszenie oraz zabezpieczenie o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie (zob. wyrok SN z dnia 6 kwietnia 2011 r., II UK 313/10, LEX nr 885010; wyrok NSA z dnia 16 lutego 2011 r., II GSK 302/10, LEX nr 958299 i wyrok NSA z dnia 8 lutego 2011 r., II GSK 193/10, LEX nr 958125). 18. Biorąc to wszystko pod uwagę i badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji, które mają charakter uznaniowy, w sytuacji prawnej i faktycznej zaistniałej w przedmiotowej sprawie, Sąd doszukał się po stronie organu odwoławczego naruszenia prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji. W następstwie błędnej oceny stanu faktycznego sprawy naruszył też prawo materialne poprzez nie zastosowanie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r. Jeśli chodzi o przepisy procesowe, to organ odwoławczy naruszył art. 7 k.p.a. zobowiązujący go do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Poza tym działał sprzecznie z zasadą pogłębiania zaufania do organu administracji (art. 8 k.p.a.) oraz nie wyjaśnił Stronie zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.) oraz jeśli nie zastosował się do skutków wynikających ze złożonych dokumentów, to nie podał w uzasadnieniu faktycznym decyzji przyczyn, dlaczego powołanym dokumentom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 3 k.p.a.). Naruszenie tych przepisów procesowych miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ ustalenie istnienia zaległości, które podlegają umorzeniu i przesłanek umorzenia nie wiązało się z uznaniem administracyjnym tylko je poprzedzało, czyli w tym zakresie na organie ciążyły określone obowiązki procesowe, które winien był wykonać. 18.1. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że przedmiotem decyzji w sprawie umorzenia były zaległości powstałe w 1994 r., 1996 r. i 1997 r. w wysokości [...] zł (bez odsetek i kosztów upomnienia) z tytułu ubezpieczenia osoby prowadzącej działalność gospodarczą i [...] zł (bez odsetek) z tytułu ubezpieczenia społecznego na koncie pracowniczym. Poza tym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ drugiej instancji podał między innymi, że "należności z tytułu nieopłaconych składek zostały zabezpieczone poprzez ustanowienie w dniu [...] r. hipoteki przymusowej w KW [...] na kwotę [...] zł oraz w KW [...] w kwocie [...] zł". Natomiast w odpowiedzi na wezwanie Sądu o wskazanie szczegółowego opisu okoliczności faktycznych dotyczących przerwania lub zawieszenia terminu przedawnienia tych należności na dzień wydania decyzji w drugiej instancji pełnomocnik organu wskazał w piśmie z dnia [...] r.: daty doręczenia tytułów wykonawczych ([...] r., [...] r.), datę zamknięcia jednego z tytułów wykonawczych ([...] r.), datę umorzenia postępowania egzekucyjnego ([...] r.) oraz fakt, że w dniu [...] r. Sąd Rejonowy w C. dokonał wpisu hipoteki przymusowej. Podsumowując to stwierdził, że "należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres 04/96 do 07/96 i 4/96 w kwocie [...] zł w tym koszty upomnienia, nie uległy przedawnieniu". Porównując wysokości zaległości z podanymi kwotami podlegającymi zabezpieczeniu hipoteką przymusową należy zauważyć, że wynikają z nich rozbieżności. Jeśli nie uległa przedawnieniu tylko kwota [...]zł, to nie obejmuje ona całej zaległości podanej w decyzjach o odmowie umorzenia. W związku z tym nie można uznać, że organ wyjaśnił w pełni kwestię przedawnienia należności, z powołaniem się na stosowne przepisy oraz okoliczności faktyczne potwierdzające zawieszenie lub przerwanie biegu terminu przedawnienia. W szczególności nie ustalił, dlaczego przyjmował - na dzień wydania decyzji w drugiej instancji - istnienie określonych zaległości, których umorzenia odmawiał. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji znalazły się tylko ogólne stwierdzenia dotyczące wpisu hipoteki przymusowej, które nie pokrywały się ze stwierdzeniami wynikającymi z pisma procesowego. Dla Strony wnoszącej o umorzenie należności istotne jest między innymi to, w jakiej kwocie ma zaległości. Wysokość należnych składek jest też elementem przesłanek umorzenia, np. z art. 28 ust. 3 pkt 4a i 6 u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia z 2003 r. (porównanie wysokości należności do zapłaty w stosunku do koniecznych wydatków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb). 18.2. Dodatkowo Strona słusznie zauważyła, że jeśli organ nie kwestionuje miesięcznego dochodu netto trzyosobowego gospodarstwa ([...] zł) oraz udokumentowanych miesięcznych wydatków stałych i innych ([...] zł i [...] zł), to oznacza, że po potrąceniu od dochodu tych kosztów do dyspozycji pozostaje kwota [...] zł, czyli na osobę [...] zł. Kwota ta rzeczywiście mieści się poniżej progu minimum socjalnego nawet w przypadku gospodarstwa dwuosobowego, na które powoływał się organ odwoławczy. Tym samym należy przyjąć, że w tej sytuacji opłacenie należności z tytułu zaległych składek pozbawiłoby Wnioskodawcę i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W ten sposób organ dokonując błędnej oceny okoliczności faktycznych sprawy nie zastosował § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r. 18.3. Organ nie ustosunkował się też szczegółowo do tego, czy podana przez Stronę okoliczność, a mianowicie sytuacja finansowa, w jakiej znalazła się Strona w 1994 r. z powodu braku zapłaty należności w kwocie [...]zł za wykonaną pracę na rzecz Urzędu Miejskiego w J., nie mieściła się w pojęciu "innego nadzwyczajnego zdarzenia", o którym mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r. Poza tym nie rozważył też, czy była to niezależna przyczyna mająca wpływ na ocenę ważnego interesu strony w ramach uznania administracyjnego lub stosowania art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.). 19. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ odwoławczy uwzględni powyższe wskazania i oceny prawne. 19.1. W pierwszej kolejności ustali, w sposób nie budzący wątpliwości, czy należności wymienione w decyzji organu pierwszej instancji na dany dzień nadal istnieją i w jakiej kwocie, czy też się już przedawniły w całości lub w części, biorąc między innymi pod uwagę obecnie obowiązującą treść art. 24 u.s.u.s. ze względu na przepisy przejściowe (zob. pkt 16.4. i 17.4. niniejszego uzasadnienia). Jeśli w jakiejkolwiek części należności przedawniły się w toku postępowania, albo były przedawnione już przed wszczęciem postępowania, organ odwoławczy wyda decyzję o uchyleniu w tej części decyzji organu pierwszej instancji i umorzeniu postępowania pierwszej instancji wszczętego wnioskiem Strony ze względu na jego bezprzedmiotowość (art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.). 19.2. Następnie, jeśli będą istniały zaległości, to w tej części przy ponownym rozpatrzeniu sprawy uwzględni stanowisko Sądu wymienione w pkt 18.2. niniejszego uzasadnienia i rozważy kwestie, na które Sąd zwrócił uwagę w pkt 18.3. niniejszego uzasadnienia. Przeprowadzi we własnym zakresie postępowanie dowodowe z udziałem Strony w trybie art. 136 k.p.a., jeśli uzna, że pewne elementy faktyczne nie zostały przez Stronę wykazane. Jeśli postępowanie to będzie wymagało przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części, aby zasada dwuinstancyjności została dochowana, wyda decyzję uchylającą decyzję organu pierwszej instancji i przekaże sprawę do ponownego rozpatrzenia zgodnie z art. 138 § 2 k.p.a. 19.3. Poza tym wydając decyzję merytoryczną rozważy ponownie w sposób szczegółowy wystąpienie w sprawie wszystkich innych przesłanek uzasadniających umorzenie zaległych składek i da temu wyraz w uzasadnieniu faktycznym decyzji zgodnie z art. 107 § 2 k.p.a. 20. Mając to na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd nie orzekał, ponieważ odmowa umorzenia ze swej istoty nie podlega wykonaniu. O kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzeknie na posiedzeniu niejawnym.