III SA/Gl 429/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą strona złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Na druku urzędowego formularza PPF wniosek swój sprecyzowała w ten sposób, że oświadczyła, że nie dysponuje ona środkami na pokrycie wpisu sądowego. W uzasadnieniu wniosku strona oświadczyła, że od 2010 r. nie prowadzi już działalności gospodarczej i aktualnie utrzymuje się z renty chorobowej w wysokości 1.108,36 zł. Wszystkie pozostałe pola i rubryki urzędowego druku formularza PPF skarżący pozostawił wykreślone. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia [...] r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego osób, z którymi potencjalnie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie, wnioskodawca nadesłał następujące dokumenty: zaświadczenie, zgodnie z którym wnioskodawca zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej od dnia [...] r. na okres dwóch lat; wyciąg z rachunku bankowego z [...] Bank z dnia [...] r.; potwierdzenie wypłaty skarżącemu świadczenia rentowego netto (1.124,50 zł); decyzja ZUS z dna [...] r. o waloryzacji świadczenia rentowego; poświadczenie zameldowania na pobyt stały pod wskazanym przez stronę adresem miejsca zamieszkania z dnia [...] r., stwierdzające, że ze skarżącym zameldowane na pobyt stały są jeszcze trzy osoby; zeznanie podatkowe skarżącego PIT – 36 za [...] r. W piśmie przewodnim z dnia [...] r. pełnomocnik skarżącego oświadczył, że miesięczne wydatki skarżącego kształtują się w sposób następujący: mieszkanie i media – 350 zł; wyżywienie – 600 zł; lekarstwa – 160 zł. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia [...] r. wezwał skarżącego do wyjaśnienia kwestii dotyczących ilości osób z nim mieszkających, co do których są podstawy do stwierdzenia, że prowadzą z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe. W odpowiedzi na to wezwanie, pełnomocnik procesowy wnioskodawcy w piśmie z dnia [...] r. oświadczył, że razem z wnioskodawcą w jego lokalu zamieszkują: jego córka A. P., matka samotnie wychowująca dwoje dzieci (wnuków skarżącego) K. P. i L. P.. Strona skarżąca nie prowadzi z córka wspólnego gospodarstwa domowego. Pełnomocnik procesowy w końcowej części pisma stwierdził, że fakt zameldowania pod tym samym adresem nie jest równoznaczny ze wspólnym gospodarstwem domowym. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku B. P., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że skarżący nadesłał zaświadczenie o zameldowaniu w swoim miejscu zamieszkania na pobyt stały, zawierające sformułowanie, że "zameldowanym z nim są na pobyt stały ‘jeszcze trzy osoby’". Tymczasem, w wezwaniu referendarza sądowego z dnia [...] r. wezwano go o przedłożenie aktualnego zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego (tj. przy ul. K. w B.). Kolejnym wezwaniem z dnia [...] r., w związku z zaistniałym domniemaniem, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym jeszcze z trzema osobami, został on wezwany do wskazania tych osób oraz przedstawienia ich aktualnej, obecnej sytuacji majątkowej. W tej sytuacji należało sprecyzować jaki jest rzeczywisty i realny krąg osób, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Temu właśnie celowi służyć miało dostarczenie do akt sprawy odpowiedniego zaświadczenia wskazującego osoby zameldowane pod adresem wskazanym na druku urzędowego formularza PPF, jako miejsce zamieszkania skarżącego (jego adres). W odpowiedzi na to wezwanie, pełnomocnik strony oświadczył, że ze skarżącym zamieszkuje jego córka A. P., która samotnie wychowuje dwoje dzieci (wnuki skarżącego) K. P. i L. P.. Ponadto pełnomocnik procesowy wnioskodawcy stwierdził, że fakt zameldowania pod tym samym adresem nie jest równoznaczny ze "wspólnym gospodarstwem domowym". W odniesieniu do pisma pełnomocnika skarżącego z dnia [...] r. stwierdzić należy, że "rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe" (postanowienie NSA z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane). Tym bardziej, jeżeli osoby te mieszkają w mieszkaniu, znajdującym się w kamienicy. Sytuacja taka byłaby bardziej prawdopodobna, jeżeli kilka osób zamieszkiwałoby w domu (nie w lokalu mieszkalnym, w mieszkaniu). Należy zaznaczyć, że zaświadczenie o zameldowaniu nie stanowi w istocie dowodu stwierdzającego, że wszystkie osoby zameldowane pod danym adresem tworzą w rzeczywistości – i w takim samym zakresie – jedno wspólne gospodarstwo domowe. Zaświadczenie takie stwarza domniemanie, pozwalające wnioskować o powyższym fakcie. Jest to domniemanie obalalne; obalenie tego domniemania wymaga jednak jasnego i wyraźnego wykazania, że osoby zameldowane w lokalu nie tworzą w istocie wspólnego gospodarstwa domowego. Wykazanie to powinno usuwać jakiekolwiek wątpliwości w tej kwestii. Strona jednak nie wykazała tego faktu. Z danych, którymi dysponuje rozpoznający wniosek wynika, że skarżący mieszka w jednym lokalu mieszkalnym razem ze swoją córką i dwójką jej małoletnich dzieci (jego wnuków). Należy więc domniemywać, że skarżący prowadzi z nimi w istocie wspólne gospodarstwo domowe, wbrew przeczącemu temu faktowi oświadczeniu jego pełnomocnika procesowego. Okoliczność, że skarżący mieszka w jednym mieszkaniu ze swoją córką i wnukami i nie prowadzi z nimi jednocześnie wspólnego gospodarstwa domowego, powinna zostać wykazana w sposób jasny i nie budzący jakichkolwiek wątpliwości. Nie wystarczy jedynie samo oświadczenie zaprzeczające temu faktowi. Okoliczność, że wnioskodawca rzeczywiście nie pozostaje ze swoją córką i wnukami we wspólnym gospodarstwie domowym powinna być udowodniona w sposób rzetelny i wiarygodny, nie wzbudzający jakichkolwiek wątpliwości. Zasadą bowiem jest, że rodzice zamieszkujący ze swoim dzieckiem, nawet pełnoletnim (a także "własną" rodziną swojego dziecka) prowadzą jednak razem wspólne gospodarstwo domowe. Wykazanie przeciwnego faktu, a więc obalenie tego domniemania, jest oczywiście możliwe, powinno jednak nastąpić w sposób wzbudzający realne przekonanie, że są to rzeczywiście osobne i odrębne gospodarstwa domowe, pomimo wspólnego zamieszkania w jednym lokalu mieszkalnym (mieszkaniu), znajdującym się w określonym budynku i pod jednym adresem. Wymogu tego z pewnością nie spełnia tylko zwięzłe i kategoryczne zaprzeczenie tego faktu – co ma właśnie miejsce w piśmie z dnia [...] r. Stwierdzenie zawarte w tym piśmie nie jest poparte żadnymi dowodami (przykładowo wykazaniem funkcjonowania w mieszkaniu odrębnych liczników energii elektrycznej, wody, czy też opłat za wywóz śmieci). Brak w tym zakresie nawet oświadczenia córki wnioskodawcy – A. P.. Dla porządku należy przywołać także treść art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zmianami), stanowiący, że rodzice i dzieci są zobowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Obowiązek ten został ukształtowany w ten sposób, że w zasadzie obowiązuje on w takim samym stopniu zarówno rodziców, jak i dzieci – tym bardziej w sytuacji, gdy pozostają oni we wspólnym gospodarstwie domowym. W takiej sytuacji, przy ocenie tego, czy w stosunku do skarżącego zachodzą przesłanki przyznania mu prawa pomocy, w żądanym zakresie, należy mieć na uwadze fakt, że mieszka on wraz ze swoją córką, która stosownie do treści art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązana jest do udzielenia mu pomocy finansowej, w tym do partycypowania w ponoszeniu kosztów postępowania (tak w postanowieniu NSA z dnia 24 lipca 2008 r., II FZ 254/08, LEX nr 493661). Należy podkreślić, że, jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą (innymi osobami) – w tym przypadku także ze swoją córką (oraz z jej dziećmi) – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Należy uwzględnić bliskie pokrewieństwo pomiędzy osobami zamieszkującymi wspólny lokal mieszkalny (pokrewieństwo pierwszego stopnia w linii prostej). Obowiązek uiszczenia kosztów sądowych obciąża bezpośrednio samego skarżącego. Jego możliwości płatnicze należy jednak analizować w aspekcie kondycji majątkowej wszystkich osób, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Po dokonaniu takiej analizy można stwierdzić, czy poniesienie takich kosztów, chociażby tylko częściowe, rzeczywiście pociągnie za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla samego skarżącego i jego rodziny. Na marginesie należy zaznaczyć, że fakt tworzenia gospodarstwa domowego z matką samotnie wychowującą swoje dzieci nie może być od razu, a priori traktowany, jako okoliczność stwarzająca w sposób oczywisty ciężką sytuację życiową, przejawiająca się także w trudnej sytuacji finansowej. Okoliczność taka musi być wykazana odpowiednimi dokumentami i materiałami źródłowymi. Nie sposób bowiem wykluczyć, że osoba taka posiada jednak źródło dochodu, która w pełni zaspokaja potrzeby jej samej i wszystkich domowników. Reasumując, strona skarżąca, wbrew wyraźnemu wezwaniu, nie wykazała aktualnego stanu majątkowego osób z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Brak jest więc możliwości dokonania rzetelnej i wyczerpującej analizy całokształtu sytuacji majątkowej skarżącego w aspekcie wspólnego gospodarstwa domowego. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.