III SA/Gl 581/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Wiesner po rozpoznaniu w dniu 6 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 4 lipca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych w sprawie ze skargi P.K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 4 lipca 2018 r. W treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący domagał się zwolnienia z kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podał, że utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, które wynosi 2.000 zł netto. Z kwoty tej spłaca zaciągnięte kredyty bankowe. A ponieważ wobec jego osoby prowadzona jest egzekucja, nie posiada żadnych składników majątku, które mógłby spieniężyć na potrzeby niniejszego postępowania. Jako uzupełnienie podanych wyżej danych do akt sprawy przedłożył: - wydruk z CEIDG potwierdzający zlikwidowanie z dniem [...] r. działalności gospodarczej "A" P.K.; - wyciągi z rachunku bankowego za okres od marca do maja 2018 r. wraz z zaświadczeniami o udzielonych pożyczkach i dokonywanych transakcjach bezgotówkowych dotyczących spłaty ustalonych rat; - zaświadczenie o osobach zamieszkałych pod adresem ul. [...] w T.; - zaświadczenie z zakładu pracy o wysokości wynagrodzenia; - kopię zeznania podatkowego PIT-37 za 2017 r.; - zaświadczenie o stanie cywilnym; - kserokopie zawiadomień o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego oraz pobieranego wynagrodzenia za pracę. Postanowieniem z dnia 4 lipca 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy. Stanowisko swoje uzasadnił tym, że skarżący nie zdołał wykazać, że spełnia przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku w całości. Zdaniem starszego referendarza sadowego skarżący ograniczył się jedynie do wskazania, iż nie posiada żadnych składników majątku, które mógłby spieniężyć na potrzeby niniejszego postępowania, albowiem posiada niespłacony kredyt bankowy, a 12 kwietnia 2018 r. naczelnik urzędu skarbowego skierował prowadzoną egzekucję zarówno do posiadanego rachunku bankowego, jak i otrzymywanego wynagrodzenia za pracę, które wynosi 2.000,00 zł. Pominął natomiast istotne informacje dotyczące stanu majątkowego D. i B. K. (rodziców skarżącego), do których należy mieszkanie przy ul. [...] w T., w którym wspólnie zamieszkują, a nadto nie wskazał kim jest P.K. wymieniony w zaświadczeniu z dnia [...] r. jako osoba wspólnie z nimi zamieszkująca i czy posiada własne źródła utrzymania. Ponadto starszy referendarz sądowy ustalił, że w rozpoznawanej sprawie z zaświadczenia wystawionego przez [...] Spółdzielnię Mieszkaniową "B", a nadto z historii rachunku bankowego wynika, że poza rachunkami za telefon w sieci Play i abonamentem UPC - rachunków za czynsz i media skarżący nie reguluje. Te bowiem, zdaniem referendarza sądowego, opłaca D.K. (ojciec), który jest właścicielem mieszkania, w którym wspólnie zamieszkują, a zatem jego dochody i wydatki oraz posiadany majątek, podobnie jak B.K. (matki) i P.K. wymienionych w zaświadczeniu z dnia [...] r. należało wskazać w treści formularza, jako że ten kształtuje sytuację finansową wnioskodawcy, która od kwietnia bieżącego roku uległa zmianie, gdyż do posiadanego w [...] rachunku bankowego skierowana została egzekucja, a miesięczne wynagrodzenie za pracę w związku z dokonywanymi zajęciami egzekucyjnymi zmniejszyło się z kwoty 2.000 zł do 1.530 zł netto (vide: zaświadczenie o zarobkach za maj 2018 r.). Tymczasem zawarte w treści urzędowego formularza (druk PPF) dane, nie zawierały informacji o dochodach i majątku osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, choć zdaniem referendarza, powinny zawierać dokładne dane o stanie rodzinnym obejmujące również dochody i majątek osób wspólnie zamieszkujących bądź gospodarujących, czy też w inny sposób wpływające na możliwości finansowe wnioskodawcy. Jest to istotne tym bardziej, gdy strona, tak jak w rozpoznawanej sprawie twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania. Wówczas należy zbadać, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223). Z uwagi na to, że dane te w treści urzędowego formularza zostały pominięte, według referendarza uniemożliwiło to przeprowadzenie jakiejkolwiek analizy w tym zakresie. Nadto w żaden sposób nie wskazano na jakich warunkach skarżący zajmuje lokal, w którym zamieszkuje i którego abonament za UPC sam opłaca, podczas gdy okoliczność ta ma istotne znaczenie w kontekście dokonywanych pomiędzy skarżącym i jego matką przelewów (vide: transakcje z dnia 21 lutego 2018 r., 9 marca 2018 r., 10 i 11 kwietnia 2018 r. oraz 18 maja 2018 r.). Starszy referendarz sądowy zaznaczył, że dodatkowo w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia złożonego wniosku nadesłano jedynie wyciągi z [...], natomiast salda na rachunku [...], czy rachunku o nr [...] nie podano (vide: transakcje z dnia 21 lutego 2018 r., 9 marca 2018 r., 10 i 11 kwietnia 2018 r., 20 kwietnia 2018 r. oraz 18 maja 2018 r.), choć to ma istotne znaczenie w sprawie, jako że 12 kwietnia 2018 r. do posiadanych w [...] rachunków skierowana została egzekucja komornicza. Brak było również informacji odnośnie konta w [...], na które dokonano przelewu 9 marca 2018 r. i 10 kwietnia 2018 r. tytułem raty nr 3, jako że przedłożone dokumenty bankowe zawartej z innym niż [...] bankiem, umowy kredytu lub pożyczki, nie zawierały. Tym samym starszy referendarz sądowy uznał, że złożony wniosek jako niekompletny i nie zasługiwał na uwzględnienie. Od postanowienia tego został wniesiony sprzeciw, w którym domagano się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 246 § 1 pkt p.p.s.a. W uzasadnieniu sprzeciwu podjęta została polemika z ustaleniami poczynionymi przez starszego referendarza sądowego. Zasadniczy wniosek skarżącego zdaje się być zawarty w uzasadnieniu z którego wynika, że nie został pouczony o definicji czym jest wspólne gospodarstwo domowe, ani nie zażądał oświadczeń czy wyjaśnień od jego bliskich na okoliczność, czy zgodzą się pokryć opłatę sądową od skargi. Zdaniem skarżącego, jego sytuacja ekonomiczno – finansowa jest tak trudna, że nawet jeżeli pożyczyłby pieniądze od rodziców to na pewno nie byłby w stanie w rozsądnym czasie ich zwrócić, a nawet nigdy ich nie zwrócić . Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) – zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a." rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku skarżącego, należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia przy tym wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy, ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt II OZ 792/13 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia opublikowane są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Instytucja przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych - osobie fizycznej ma charakter fakultatywny. Sąd bowiem może, ale nie musi, (jak stwierdził pełnomocnik skarżącego) przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA z dnia 30 listopada 2010 r. sygn. I FSK 790/10, z dnia 30 września 2011 r., sygn. II FZ 409/11). Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). W literaturze przedmiotu zwrócono również uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy ("prawa ubogich") jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom fizycznych o znikomych przychodach, które nie są wstanie ponieść kosztów sądowych. Skarżący, z uwagi na wskazane powyżej okoliczności, nie wykazał, by w takiej sytuacji się znajdował, co mogłoby uzasadnić przerzucenie kosztów postępowania na ogół społeczeństwa. Zdaniem Sądu, referendarz trafnie wskazał, że z zaświadczenia wystawionego przez [...] Spółdzielnie Mieszkaniową "B", a także z historii rachunku bankowego wynika, że poza rachunkami za telefon w sieci PLAY i abonament UPC które opłaca sam, pozostałe rachunki za czynsz i media opłaca jego ojciec D.K. który jest właścicielem mieszkania w którym wspólnie ze skarżącym zamieszkują. Starszy referendarz sądowy słusznie uznał, ze że wobec tego w treści formularza powinny być wykazane dochody i wydatki oraz posiadany majątek D.K. i B.K., który kształtuje sytuację finansową skarżącego, która od kwietnia uległa zmianie, gdyż do posiadanego w [...] rachunku bankowego skierowana została egzekucja, a miesięczne wynagrodzenie za pracę w związku z dokonywanymi zajęciami egzekucyjnymi zmniejszyło się z kwoty 2.000 zł do kwoty 1.530 zł (vice: zaświadczenie o zarobkach za maj 218 r.) Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie, trzeba wskazać, że przyczyną odmowy udzielenia prawa pomocy skarżącej był brak wykazania przez nią przesłanek udzielenia prawa pomocy. Na koniec Sąd ustosunkowując się do zarzutu związanego z brakiem zdefiniowania pojęcia "wspólne gospodarstwo domowe" zwraca uwagę, że referendarz sądowy, w treści wydanego przez siebie postanowienia, odnosi się do tej kwestii. Zdaniem Sądu właściwie definiuje to pojęcie uznając, że wspólne gospodarstwo domowe to zespół osób spokrewnionych lub spowinowaconych, a także niespokrewnionych razem mieszkających bądź stale przebywających w tym samym miejscu, które związane jest z koncentracją ich interesów życiowych, przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (tak Ł. Strzępek [w:] Pisma stron w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, orzecznictwo, wzory /pod. red. R. Mikosza/, Warszawa 2008 r., s. 154). Oznacza to, że "wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego" należy rozumieć szeroko – jako wspólne zamieszkiwanie jak i ponoszenie wspólnych wydatków. Przez wspólne zamieszkiwanie rozumie się mieszkanie w tym samym lokalu mieszkalnym bądź w tym samym budynku, natomiast przez wspólne gospodarowanie rozumie się ponoszenie wspólnych wydatków na zaspokajanie potrzeb osób zamieszkujących w tym samym lokalu lub budynku. Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1996 r., sygn. akt II URN 56/95 (OSNP 1996 r., nr 16, poz. 240) wynika bowiem, że "cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna, ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują". Wobec tak przyjętej słusznej definicji warto przytoczyć w tym miejscu poglądy judykatury z których wynika, że jeśli skarżący uchyla się od przedstawienia wszystkich informacji na temat sytuacji rodzinnej bądź finansowej, w której się znajduje lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8, z dnia 3 lipca 2008 r. sygn. akt II FZ 225/08, LEX nr 493657 oraz z dnia 17 maja 2006 r. sygn. akt II OZ 522/06, LEX nr 299447). W konsekwencji wskazanych okoliczności, zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych pozbawione jest w niniejszej sprawie podstaw. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.