IV SA/Gl 284/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik, Sędziowie Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz, Protokolant Katarzyna Lisiecka-Mitula, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2017 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta C. odmówił przyznania J.D. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm.- dalej "u.s.r."), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Podkreślił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 b u.s.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Następnie organ I instancji wskazał, że z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Miejski Zespół do Spraw Niepełnosprawności w C. z dnia [...] nr [...] wynika, że nie da się ustalić od kiedy powstała niepełnosprawność W. D., a znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 8 października 2014 r. Dalej stwierdził, że zgodnie z oświadczeniem strony z dnia 19 stycznia 2017 r. W. D. wcześniej nie legitymowała się orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, jak również nie orzeczono wobec niej niezdolności do pracy. Wobec powyższego organ I instancji zauważył, iż nie można uznać, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia łub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ I instancji stwierdził również, odnosząc się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, że wskazany wyrok odnosi się do niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.s.r., a poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który to powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Ostatecznie zauważył, że wobec aktualnie niezmienionych przepisów prawa nie zostają spełnione ustawowe przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. W odwołaniu od przedstawionej decyzji strona opisała niezbędne czynności, które wykonuje w związku ze sprawowaniem opieki nad swoją matką i przedstawiła jej stan zdrowia. Stwierdziła, że ze względu na przewlekłą chorobę matki nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia bowiem matka wymaga całodobowej opieki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie odwołało się do regulacji zamieszczonej w art. 17 ust. 1, 1a i 1b u.s.r. Kolegium zaakcentowało, że ustalony stopień niepełnosprawności matki strony datuje się od 8 października 2014 r. i nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Podkreśliło, że kwestia przyznawania świadczeń opiekuńczych została ściśle określona w powyżej wskazanych przepisach prawa i pozostaje poza uznaniem administracyjnym, uzależniona jest od spełnienia warunków określonych ustawą o świadczeniach rodzinnych i nie jest możliwe przyznanie świadczenia, gdy warunki te nie są spełnione. W przedmiotowej sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka uprawniająca do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z tego względu, w ocenie Kolegium, decyzja organu I instancji jest merytorycznie poprawna i zasługuje na pozostawienie w obrocie prawnym. Kolegium ustaliło, że matka odwołującego urodzona w [...] zaliczona jest do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, a orzeczenie w tym przedmiocie wydane zostało w dniu 25 listopada 2014 r. Z oświadczenia odwołującego wynika, że jego matka wcześniej nie legitymowała się orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, jak również nie orzeczono wobec niej niezdolności do pracy. Mając to na względzie Kolegium stwierdziło, że niepełnosprawność matki odwołującego nie powstała do 18 roku życia lecz w wieku 86 lat. Tym samym odwołujący nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przysługuje ono bowiem jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach J. D., poza przedstawieniem w sposób tożsamy co w odwołaniu od decyzji organu I instancji sytuacji zdrowotnej matki oraz niezbędnych z tego tytułu czynności opiekuńczych zauważył, że nie pracuje, a prawo do emerytury nabędzie za trzy lata. W odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie powtórzono w całości treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli wyznacza natomiast art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 - dalej :p.p.s.a."), z którego wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Po myśli art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych albo podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Natomiast według art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; - a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; - b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; - c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji z uwzględnieniem wskazanego kryterium legalności Sąd uznał, że skarga zasługuje na jej uwzględnienie. Organ dopuścił się bowiem naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez nieuwzględnienie treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt 38/13 (publ. OTK-A 2014/9/104) i naruszenie to miało istotne znaczenie dla wyniku postępowania w niniejszej sprawie. Podkreślenia wymaga, że – jak stwierdził w analogicznej sprawie WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 18 lutego 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 692/15 – w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane. [...] wykonywanie orzeczeń Trybunału jest obowiązkiem zarówno prawodawcy, jak i organów stosujących prawo, w szczególności sądów. Źródłem tego obowiązku jest moc powszechnie obowiązująca orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (art. 190 ust. 1 Konstytucji RP) w związku z zasadami państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), legalizmu (art. 7 Konstytucji RP) i nadrzędności Konstytucji (art. 8 ust. 1 Konstytucji RP). Jednocześnie przy rozstrzygnięciach o charakterze negatoryjnym Trybunału Konstytucyjnego, czyli orzekających o niekonstytucyjności zakwestionowanego przepisu, dotychczasowa norma prawna przestaje być regułą powinnego zachowania, jest bowiem ostatecznie eliminowana z systemu prawnego. W piśmiennictwie prawniczym podkreśla się, iż do wszelkich stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, należy stosować regulację prawną uwzględniającą skutki tego orzeczenia, a więc w przypadku wyroku negatoryjnego – bez aktu normatywnego (przepisu prawnego), który utracił moc obowiązującą. Utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego, o której mowa w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, oznacza bowiem, że niekonstytucyjny akt normatywny jest derogowany z systemu prawnego w sposób bezwzględny i bezwarunkowy (por. M. Safjan "Skutki prawne orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w praktyce sądowej" PiP nr 9/2002, L. Garlicki "Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu" Warszawa 2005 r.). Powyższe prowadzi do wniosku, że norma prawna uznana za niekonstytucyjną stanowi wadliwą podstawę prawną. Wydana na takiej podstawie prawnej decyzja administracyjna musi być także uznana za wadliwą. Wadliwość ta może odpowiadać przesłance rażącego naruszenia prawa. Jednocześnie należy zauważyć, że przedstawione zasady dotyczą zarówno wyroku negatoryjnego odnoszącego się do całej kontrolowanej normy prawnej jak też do jej części, czyli tzw. wyroku zakresowego. Natomiast przez "orzeczenie zakresowe" rozumie się orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, którego sentencja zawiera frazę: "w zakresie, w jakim" (lub jej podobną). Skutkiem negatoryjnego wyroku zakresowego nie jest utrata mocy obowiązującej całego kontrolowanego przepisu lecz "wycięcie" z jego zakresu, mieszczącego się w nim fragmentu uznanego za sprzeczny z Konstytucją RP. Jak bezspornie wynika z sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt 38/13 Trybunał Konstytucyjny odniósł się do określonego zakresu art. 17 ust. 1b u.s.r. stwierdzając, że przepis ten w części, w jakiej różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Stosowanie zatem, po ogłoszeniu powyższego wyroku, przepisu art. 17 ust. 1b u.s.r., w jego pełnym dotychczasowym brzmieniu, pozostaje w sprzeczności z obowiązkiem organów stosujących prawo ukształtowanym na podstawie przywołanych wyżej przepisów, w szczególności art. 190 ust. 1, art. 2 i art. 8 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd zauważa nadto, że wyżej wymieniony wyrok nie stanowi orzeczenia, w którym Trybunał Konstytucyjny odroczył w czasie, utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnego fragmentu kontrolowanej normy (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 18 lutego 2016 r. sygn. akt IV SA/Gl 462/15, dostępny w internecie). Przytoczoną wyżej ocenę prawną, Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, w pełni podzielił. W podsumowaniu stwierdzić zatem należało, że orzekające w niniejszej sprawie organy zastosowały art. 17 ust. 1b u.s.r. bez uwzględnienia tego, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjną część tego przepisu, co stanowi o naruszeniu prawa materialnego o istotnym znaczeniu dla treści zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. Ponadto organy administracji całkowicie pominęły ustalenie, czy w sprawie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 u.s.r., tj. czy skarżący zrezygnował lub nie podjął zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, konieczne będzie zatem uzupełnienie ustaleń we wskazanym zakresie oraz podjęcie rozstrzygnięcia z pominięciem tej części art. 17 ust. 1b u.s.r., która utraciła moc obowiązującą. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a, należało orzec jak w sentencji.