IV SA/Gl 496/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik (spr.) Sędzia WSA Stanisław Nitecki Protokolant st. sekr. sąd. Agnieszka Rogowska-Bil po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lutego 2015 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta Ż. z dnia [...]r. nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Burmistrz Miasta Ż. decyzjami z [...], [...], [...] i [...] przyznał prawo do zaliczki alimentacyjnej dla P.K. w wysokości [...] zł miesięcznie od [...] do [...]. Z pisma MOPS w Ż. z dnia [...] (kierowanego do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Ż.) wynika, że zadłużenie dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na [...] wyniosło łącznie [...] zł. W dniu [...] dłużnik alimentacyjny P.K. złożył w MOPS w Ż. wniosek z [...] o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych na rzecz P.K. zaliczek alimentacyjnych w kwocie [...] zł. Wniosek uzasadnił bardzo trudną sytuacją osobistą i dochodową. Podniósł, że od kilku lat leczy się psychiatrycznie w związku z rozpoznaniem u niego [...] i dlatego nie może znaleźć żadnego zatrudnienia. Zamieszkuje z matką w trzypokojowym mieszkaniu. Matka pobiera emeryturę w kwocie około [...] zł. Jedyny jego dochód stanowi zasiłek stały w kwocie [...] zł miesięcznie od [...]. Z zasiłku tego przeznacza [...] zł na pokrycie kosztów mieszkania i opłat za media, a pozostałą kwotę na wyżywienie i inne wydatki. Burmistrz Miasta Ż. decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił P.K. umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w kwocie [...] zł. Na skutek wniesionego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] nr [...] uchyliło zaskarżone rozstrzygnięcie i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Burmistrz Miasta Ż. kolejną decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w kwocie [...] zł. Po wniesieniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] nr [...], na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. ponownie uznało za słuszne uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Po kolejnym rozpatrzeniu sprawy, Burmistrz Miasta Ż. decyzją z dnia [...] nr [...], na podstawie art. 2 pkt 3, 9 i 10, art. 25, art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2012r. poz. 1228 ze zm.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), odmówił umorzenia P.K. należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w kwocie [...] zł. Organ I instancji stwierdził, że wnioskodawca nie spełnia warunków określonych w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, bowiem od 1 kwietnia 2010r. Odnosząc się do stanu faktycznego wskazał, że P.K. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jego źródłem dochodu jest zasiłek stały z pomocy społecznej w kwocie [...] zł miesięcznie. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które dopuszcza do wykonywania pracy w warunkach chronionych i jest ważne do [...]. W ocenie organu osoba legitymująca się takim orzeczeniem nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i może pracować na stanowisku dostosowanym do jej niepełnosprawności. Burmistrz Miasta Ż. zaznaczył, że z umowy zlecenia zawartej z P.K. (na okres od [...] do [...], znajdującej się w aktach MOPS) wynika, że lekarz medycyny pracy dopuścił stronę do wykonywania pracy. W tej sytuacji wnioskodawca powinien dołożyć wszelkich starań, aby podjąć zatrudnienie i zacząć spłatę zadłużenia z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej zaliczek alimentacyjnych w okresie od [...] do [...]. Zadłużenie to wynosi łącznie [...] zł. Organ stwierdził, że rozpoznał zgodnie z art. 30 ust. 2 sytuację rodzinną, zdrowotną i dochodową P.K. oraz wskazał na obowiązek zwrotu dochodzonych należności wynikający z art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie Burmistrza głównym celem tej ustawy nie jest wyręczenie rodzica z obowiązku alimentacji względem dziecka, tylko wspieranie dziecka znajdującego się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów od osoby zobowiązanej. Zdaniem organu postępowanie zostało przeprowadzone z uwzględnieniem art. 7, 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz art. 10 K.p.a. W konkluzji organ zaznaczył, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z zaliczek alimentacyjnych byłoby nieuzasadnionym przerzuceniem na wszystkich podatników obowiązku, który spoczywa przede wszystkim na osobie zobowiązanej przez niezawisły sąd do płacenia alimentów. Organ I instancji dodał również, że w myśl art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a także mając na uwadze aktualną sytuację materialną P.K., może on wystąpić z wnioskiem o odroczenie termin płatności należności do czasu podjęcia zatrudnienia, co umożliwi mu rozpoczęcie spłaty należności. W odwołaniu od opisanej decyzji P.K. wniósł zmianę decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania. Oświadczył, że jego sytuacja osobista i dochodowa jest bardzo trudna, a od kilku lat pozostaje w stałym leczeniu psychiatrycznym w związku z rozpoznaniem u niego [...]. Jedynym źródłem jego dochodu jest zasiłek stały w kwocie [...] zł miesięcznie otrzymywany od [...] z czego przekazuje matce [...] zł na pokrycie części kosztów za mieszkanie i media, a pozostałą kwotę przeznacza na wyżywienie i wydatki. Zaznaczył, że pomimo podejmowanych prób nie znalazł zatrudnienia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ wskazał, że P.K. zwrócił się o umorzenie należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej zaliczek alimentacyjnych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005r. Nr 86, poz. 732 ze zm.). Ustawa ta została uchylona w dniu 1 grudnia 2008r. a jej miejsce zastąpiła ustawa z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z jej art. 41, sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie tej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Zdaniem Kolegium użycie w przepisie wyrażenia "podlegają rozpatrzeniu" oznacza, że chodzi tu o postępowanie rozpoznawcze prowadzone w sprawach o przyznanie tego rodzaju świadczenia. W związku z brakiem wskazania w przepisach przejściowych spraw o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, tego rodzaju sprawy podlegają regulacjom zamieszczonym w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Na potwierdzenie tego stanowiska organ przytoczył wyrok NSA z dnia 2 października 2012r. sygn. akt I OSK 618/12, w którym stwierdzono, że w sprawach o umorzenie należności mają zastosowanie przepisy wspomnianej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie organu podstawą do orzekania w sprawie jest zatem art. 30 ust. 2 tej ustawy. Organ przytoczył treść wskazanego przepisu wskazując, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy i organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. Nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego może nie uwzględnić wniosku. Powołując się na stanowisko orzecznictwa organ wskazał dodatkowo, że kontrola decyzji o charakterze uznania polega w szczególności na sprawdzeniu, czyjej wydanie poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. Zdaniem organu odwoławczego uwzględnienie wniosku o umorzenie należności wypłaconych wierzycielowi alimentacyjnemu powinno nastąpić, gdy sytuacja dochodowa dłużnika lub jego rodziny nie pozwala na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Powołując się na wyrok WSA w Kielcach z 28 listopada 2013r. sygn. akt II SA/Ke 817/132 stwierdzono, że stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Zdaniem Kolegium, Burmistrz Miasta Ż. w sposób wystarczający przeprowadził postępowanie wyjaśniające oraz dokonał rzetelnej analizy stanu faktycznego sprawy poprzez zbadanie sytuacji życiowej P.K. Ponadto zastosował wobec odwołującego jedną z ulg zawartych w treści art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez odroczenie do dnia [...] terminu spłaty powstałych należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych za okres od [...] do [...] na podstawie decyzji z dnia [...] [...]. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach P.K. zakwestionował zaskarżoną decyzję, która w jego opinii jest niezgodna z prawem. Podniósł, że jako osoba niepełnosprawna nie jest w stanie spłacić zaległości, a organ nie wziął pod uwagę jego sytuacji osobistej, zdrowotnej oraz faktu, że utrzymuje się jedynie z zasiłku stałego wypłacanego z MOPS w Ż. Zdaniem skarżącego trudno mu znaleźć pracę, gdyż jest niepełnosprawny oraz chory psychicznie i w przeszłości wchodził w konflikt z prawem. W jego ocenie żądanie spłaty zaległości jest nieuczciwe i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz może doprowadzić go do życia w całkowitym ubóstwie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zdaniem Kolegium podniesione w skardze zarzuty nie wnoszą niczego nowego do sprawy, są bezzasadne oraz nie mają wpływu na zmianę kwestionowanego rozstrzygnięcia. Kolegium pismem z dnia [...] poinformowało Sąd, że wobec P.K. nie wydano decyzji administracyjnych zobowiązujących go do zwrotu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz P.K. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a., sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Zgodnie natomiast z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 P.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wówczas, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym kontekście uznano, że skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej podniesionych. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że organy prawidłowo uznały, że materialnoprawną podstawę wydanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 1228 ze zm.) P.K. domagał się umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej zaliczek alimentacyjnych. Przedmiotowe świadczenia zostały wypłacone wierzycielce alimentacyjnej w trybie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005r. Nr 86, poz. 732 ze zm.), która została uchylona z dniem 1 grudnia 2008r na mocy art. 47 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej jako "ustawa"). Zgodnie z jej art. 41 sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 2 października 2012r. sygn. akt I OSK 618/12, nota bene przywołany przez organ odwoławczy co do tego, że redakcja tego przepisu wskazuje na postępowanie rozpoznawcze prowadzone w sprawach o przyznanie zaliczek alimentacyjnych. Zatem w sprawach o umorzenie tych należności stosuje się przepisy ustawy z dnia 7 września 2007r. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Jednocześnie stosownie do treści art. 30 ust. 1 ustawy, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Ponadto art. 30 ust. 2 ustawy stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powyższe regulacje dotyczą umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, co do których orzeczono o obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego. Jednocześnie norma art. 30 ust. 2 ustawy pod pojęciem "z funduszu alimentacyjnego" obejmuje również należności powstałe pod rządami ustawy z 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, czyli z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (tak NSA w wyroku z dnia 16 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 1095/11 Lex nr 1131469). Niewątpliwie zatem rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego (w przedmiotowej sprawie – wypłaconych zaliczek alimentacyjnych) może być podjęte dopiero po wydaniu ostatecznej decyzji w sprawie obowiązku zwrotu tych należności (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 10 grudnia 2012r. sygn. akt IV SA/Gl 105/12). Przekonuje o tym treść art. 27 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dopiero po wydaniu decyzji w przedmiocie obowiązku zwrotu można oceniać kwestie umorzenia obowiązku. Nie jest możliwe natomiast wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia świadczeń, w sytuacji gdy nie została wydana uprzednio decyzja ostateczna w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń. Ustalenie ostateczną decyzją obowiązku zwrotu należności w konkretnie wyznaczonej w tej decyzji wysokości wypłaconych świadczeń pozwala na rozpatrzenie wniosku o jej umorzenie (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 5 czerwca 2013r. sygn. akt II SA/Bd 388/13). Analiza akt administracyjnych, jak i treść pisma organu z dnia [...] wskazuje jednoznacznie, że wobec P.K. nie wydano decyzji administracyjnych, zobowiązujących go do zwrotu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz P.K. W tej sytuacji przedwczesne było orzekanie przez organy o obowiązku zwrotu należności w wysokości, która wynikała wyłącznie z pisma MOPS z dnia [...] (o wysokości zadłużenia dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na dzień [...]), a nie z ostatecznej decyzji o zwrocie tych należności. W związku z powyższym organy dopuściły się nie tylko naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. nie dokonując należytej analizy materiału dowodowego ale naruszyły także regulację zawartą w art. 30 ust. 2 w zw. z art. 27 ust. 2 ustawy. Wszczęły bowiem i prowadziły postępowanie w sprawie umorzenia należności, co do których nie orzeczono zwrotu. Sprawa wymagała zatem powrotu do organu I instancji, a organ ten będzie zobowiązany do umorzenia postępowania zainicjowanego wnioskiem P.K. z dnia [...], w trybie art. 105 § 1 K.p.a. jako bezprzedmiotowego w chwili jego wszczęcia. Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.