I SA/Go 33/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Skupień po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 października 2017 r. sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 19 września 2017 r. sygn. akt I SA/Go 33/17 w sprawie ze skargi M.D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. M.D. wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2011 r. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 28 marca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim, na skutek wniesionego przez skarżącego sprzeciwu, utrzymał w mocy postanowienie Referendarza sądowego z dnia 27 lutego 2017 r. odmawiające skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wyrokiem z dnia 18 maja 2017 r. sygn. akt I SA/Go 33/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę M.D.. Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2017 r. (data nadania w Urzędzie Pocztowym) skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Skarżący wskazał, że nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i swojej rodziny. Oświadczył, że utrzymuje się wyłącznie z prac dorywczych a niewielki dochód z nich osiągany (900 zł) jest w całości przeznaczany na bieżące niezbędne koszty utrzymania, co nie pozwala mu na zaoszczędzenie jakichkolwiek kwot. Nie posiada również środków na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Jako zobowiązania i stałe wydatki skarżący wskazał: opłaty za użytkowaną przez niego część nieruchomości w wysokości 350 zł oraz miesięczne koszty leków związane z leczeniem nadciśnienia, dny moczanowej, depresji i uzależnienia. Zgodnie z zarządzeniem Referendarza sądowego z dnia 25 sierpnia 2017 r., na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 , Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", wezwano skarżącego aby w terminie 7 dni dodatkowo złożył: dokumenty potwierdzające źródło i wysokość dochodów żony skarżącego, wyciągi ze wszystkich rachunków bankowych skarżącego oraz jego żony, odpis rocznego zeznania podatkowego za 2016 r. skarżącego oraz jego żony, oświadczenie o wysokości miesięcznych wydatków rodziny skarżącego zawierające wyszczególnienie kwot przeznaczonych na określone cele. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący w piśmie z dnia [...] września 2017 r. oświadczył, że z żoną A.D. jest w stanie separacji i w związku z tym nie jest w stanie przedłożyć żądanych w wezwaniu dokumentów dotyczących sytuacji materialnej małżonki. Jedyną rzeczą łączącą go z żoną jest opieka nad niepełnosprawną córką A.. W związku z powyższym żona odmawia przedstawienia jakichkolwiek dokumentów. Do ww. oświadczenia skarżący załączył wydruk PIT-37 za 2016 rok. Postanowieniem z dnia 19 września 2017 r. Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W motywach uzasadnienia postanowienia Referendarz wyjaśnił, że ocena wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wymaga porównania ustalonych możliwości majątkowych strony z potencjalnie obciążającymi ją kosztami postępowania. Zgodnie jednak z przytoczonym art. 246 § 1 P.p.s.a. ciężar wykazania przesłanek prawa pomocy spoczywa na osobie, która ubiega się o jego przyznanie. Natomiast, zdaniem Referendarza skarżący tego wymogu nie spełnił. Referendarz wskazał, że sytuacja rodzinna i majątkowa była już przedmiotem analizy pod kątem przesłanek przyznania prawa pomocy. Zaznaczył, iż skarżący nie wykazał aby się ona zmieniła. Z oświadczenia skarżącego wynika, że nie posiada on oszczędności oraz, że uzyskuje sporadyczne wynagrodzenie z prac dorywczych. Deklaracji tej nie można zweryfikować z uwagi na nie przedłożenie przez skarżącego wyciągów z konta bankowego. Ponadto, nadesłane zeznanie podatkowe w ogóle nie obejmuje tych dochodów. Referendarz zaznaczył, że z oświadczenia skarżącego wynika ponadto, że jest żonaty. Zaś sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Jeżeli w małżeństwie skarżącego nie orzeczono separacji bądź rozwodu (a wskazuje na to oświadczenie z [...] lutego 2017 r.), uzasadnione jest żądanie złożenia dokumentacji obrazującej dochody jego małżonki. W świetle orzecznictwa NSA przyjmuje się, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682) – zwanej dalej "K.r.o.", małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Fakt istnienia pomiędzy małżonkami rozdzielności majątkowej małżeńskiej, a nawet nie prowadzenie przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego i pozostawania w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to małżonka nie może pomóc w uiszczeniu kosztów postępowania. Referendarz zauważył, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Z tej przyczyny, zdaniem Referendarza sądowego, skarżący żądając zwolnienia od kosztów sądowych, winien był wykazać, że nie jest ich w stanie ponieść również z pomocą żony. W ocenie Referendarza sądowego skarżący nie dostarczył danych i dowodów pozwalających na kategoryczne ustalenie jego zdolności finansowych, a tym samym nie wykazał przesłanek prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. Podniósł, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy przedstawił swoją trudną sytuację materialną i fakt, że obecnie jest bezrobotny. Wskazał, że złożone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia oraz oświadczenie jakie złożył w piśmie z dnia [...] lutego 2017r. pozwalają w sposób wystarczający wyjaśnić jego trudną sytuację materialną i pozwalają na podjęcie decyzji w sprawie przyznania prawa pomocy. Skarżący podkreślił, że w jego małżeństwie nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia. Z małżonką nie łączą go żadne relacje. Ustała więź fizyczna, uczuciowa i ekonomiczna. Nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Osobno robią zakupy, osobno pokrywają koszty własnego życia, nie wspierają się finansowo. Od kilku lat żyją w faktycznej separacji. Skarżący zaznaczył, że potwierdzeniem powyższego faktu jest również złożony do akt sprawy akt notarialny z 2013r. ustanawiający między małżonkami rozdzielność majątkową. Zdaniem skarżącego sytuacja materialna jego żony w żaden sposób nie wpływa na niego. Zaś ocena dotycząca przyznania mu prawa pomocy winna być dokonana w oparciu o jego sytuację materialną, a nie żony, skoro nie łączy ich jakakolwiek więź ekonomiczna. Nadto skarżący oświadczył, iż od dłuższego czasu nie korzysta z żadnego rachunku bankowego. Rejestrując się jako bezrobotny założył rachunek w banku [...], jednak od długiego czasu w ogóle z niego nie korzysta, nie dokonuje na nim żadnych operacji, nie wiem nawet czy jest on nadal aktywny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie całkowitym, czyli takim o jakie wnioskuje skarżący, następuje ono gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1 art. 246 § 1 P.p.s.a.). Zawarty w ww. przepisie zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia Sądu o przyznaniu prawa pomocy. Przy spełnieniu przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, gdy uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. post. NSA z dnia 8 lipca 2008r., I GZ 173/08, wszystkie cytowane orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy więc do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (por. post. NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 326/08). Podkreślić przy tym również należy, że badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd winien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec powyższego, mając na uwadze okoliczności wynikające ze składanych przez skarżącego oświadczeń oraz treść sprzeciwu, Sąd stwierdził, iż brak jest podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Sąd oceniając sytuację finansową i majątkową przedstawioną przez skarżącego uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności i majątku. Powyższe nie oznacza jednak, że jest on pozbawiony źródła utrzymania, czy mieszkania. Skarżący oświadczył bowiem, że uzyskuje dochody z prac dorywczych mieszka zaś w domu stanowiącym własność żony. Pomimo wezwania skarżący nie przedstawił dokumentów pozwalających zobrazować jego aktualną sytuację majątkową oraz zweryfikować oświadczenia o uzyskiwanych przez niego dochodach. Jak słusznie zauważył Referendarz nadesłane przez skarżącego zeznanie podatkowe w ogóle nie obejmuje tych dochodów. Oceny tej nie zmienia podnoszona przez skarżącego okoliczność, że od dłuższego czasu nie korzysta z rachunku bankowego, nie dokonuje na nim żadnych operacji i nie wie czy jest on nadal aktywny. Sąd podziela stanowisko Referendarza, że sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczynienia się do zaspokojenia stworzonej przez nich rodziny znajdującego umocowanie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w art. 13 i 27). Wbrew twierdzeniom skarżącego oceny tej nie zmienia argument o obowiązującej w małżeństwie skarżącego rozdzielności majątkowej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest pogląd, że fakt zawarcia między małżonkami umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową pozostaje w istocie bez znaczenia dla oceny sytuacji majątkowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. np. post. NSA: z 10 czerwca 2014 r. I OZ 412/14, z 10 czerwca 2016 r. I FZ 148/16, z 30 sierpnia 2016 r. I GZ 489/16). Zaznaczyć również należy, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia od obowiązku udzielania pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy ona bowiem wyłącznie ich majątku, a nie wzajemnych obowiązków. Jak słusznie zauważył Referendarz sądowy obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.), którego skarżący nie przedłożył. Samo zaś twierdzenie skarżącego, iż od kilku lat żyją z żoną w faktycznej separacji nie może odnieść zamierzonego przez niego skutku. Tym bardziej, iż w świetle oświadczenia skarżącego z dnia [...] lutego 2017 r., że zamieszkuje on w domu stanowiącym w ¼ własność żony oraz, że do momentu podjęcia pracy zawodowej korzysta z ubezpieczenia zdrowotnego małżonki także, że koszy zamieszkiwania ponosi w miarę możliwości ze środków jakie posiada, staje się ono mało wiarygodne. Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów wykazujących sytuację finansową i majątkową małżonki, które mogłyby podlegać ocenie w perspektywie zaistnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. Nie przedstawił zatem wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 260 P.p.s.a, postanowił jak w sentencji.