I SA/Go 349/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Juszczyk-Wiśniewska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 października 2017 r. sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 14 września 2017 r. sygn. akt I SA/Go 349/17 w sprawie ze skargi P.W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za grudzień 2013 r. wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. P.W., reprezentowany przez adwokata, wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...] stycznia 2017r. nr [...] orzekającą o solidarnej odpowiedzialności skarżącego jako członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za grudzień 2013 r. wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania egzekucyjnego. Do ww. skargi skarżący załączył formularz PPF wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności ani żadnych przedmiotów wartościowych. Nie uzyskuje żadnych dochodów, nie posiada również zobowiązań i wydatków. W odpowiedzi na wystosowane do skarżącego, w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 – powoływanej dalej jako "P.p.s.a."), wezwanie Referendarza sądowego skarżący wskazał, że pozostaje w związku małżeńskim z E.K.M. od dnia [...].06.2011r., jednakże od [...].11.2012r. prowadzą oddzielne gospodarstwo rolne oraz zawarli umowę majątkową małżeńską, na mocy której ustanowili w swoim małżeństwie rozdzielność majątkową. Skarżący wyjaśnił, że utrzymuje się z prac dorywczych na terenie Belgii i tam też przebywa. Nie posiada żadnych kont bankowych, jak również nie składał zeznań podatkowych rocznych, z których wynikałoby że posiada dochód. Skarżący oświadczył, że jego średnie wydatki to ok. 800 EUR, które pokrywa z otrzymywanego wynagrodzenia z prac dorywczych. Nieruchomość, w której mieszka na terenie Polski jest własnością jego żony – E.K.M.. Nieruchomość ta jest wykorzystywana przez skarżącego jako miejsce zamieszkania i do korespondencji w Polsce, z uwagi na toczące się przeciwko niemu postępowanie. W załączeniu skarżący przedłożył umowę majątkową małżeńską z dnia [...].11.2012r. rep. A [...]. Postanowieniem z dnia 14 września 2017 r. sygn. akt I SA/Go 349/17 Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W motywach uzasadnienia postanowienia Referendarz wyjaśnił, że oświadczenia i dokumenty złożone przez skarżącego nie są wystarczające do oceny jego stanu majątkowego. Zaznaczył, że sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Jeżeli w małżeństwie skarżącego nie orzeczono separacji bądź rozwodu, uzasadnione jest żądanie złożenia dokumentacji obrazującej dochody jego małżonki. W świetle orzecznictwa NSA przyjmuje się, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682) – zwanej dalej "K.r.o.", małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Fakt istnienia pomiędzy małżonkami rozdzielności majątkowej małżeńskiej, a nawet nie prowadzenie przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego i pozostawania w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to małżonka nie może pomóc w uiszczeniu kosztów postępowania. Referendarz zaznaczył, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. W ocenie Referendarza sądowego brak dokumentów i oświadczeń dotyczących stanu majątkowego i dochodów małżonki skarżącego, uniemożliwia uznanie, że spełnia on przesłankę wskazaną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Brak tych informacji nie pozwala na ocenę jego rzeczywistych możliwości płatniczych, zwłaszcza w kontekście wskazanych wydatków na utrzymanie w kwocie 800 EUR oraz niesprecyzowanej kwoty dochodu z prac dorywczych. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez nieprawidłową ocenę okoliczności sprawy i odmówienie skarżącemu przyznania prawa pomocy oraz naruszenie art. 6 Konwencji Europejskiej o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284), poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych w postaci opłaty sądowej od apelacji, co skutkuje naruszeniem przez sąd prawa do sądu. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości. W ocenie skarżącego, z przedłożonych przez niego dokumentów wynika, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Skarżący zaznaczył, że posiada jedynie niewielkie dorywcze dochody, które przeznacza na bieżące utrzymanie. Nie dysponuje żadnym majątkiem, który mogły spieniężyć. Od 5-lat ma ustanowioną rozdzielność majątkową z małżonką, która prowadzi oddzielne gospodarstwo rolne i nie ma obowiązku partycypować w kosztach i zadłużeniach skarżącego. Skarżący stwierdził, że z uwagi na jego trudną sytuację finansową uzasadnione jest przyznanie mu pomocy prawnej w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie częściowym, czyli takim o jakie wnioskuje skarżący, następuje ono gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 art. 246 § 1 P.p.s.a.) Zawarty w ww. przepisie zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia Sądu o przyznaniu prawa pomocy. Przy spełnieniu przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, gdy uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. post. NSA z dnia 8 lipca 2008r., I GZ 173/08, wszystkie cytowane orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy więc do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (por. post. NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 326/08). Podkreślić przy tym również należy, że badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd winien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec powyższego, mając na uwadze okoliczności wynikające ze składanych przez skarżącego oświadczeń oraz treść sprzeciwu, Sąd stwierdził, iż brak jest podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Sąd oceniając sytuację finansową i majątkową przedstawioną przez skarżącego uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności i majątku. Powyższe nie oznacza jednak, że jest on pozbawiony źródła utrzymania, czy mieszkania. Skarżący oświadczył bowiem, że uzyskuje dochody z prac dorywczych. Nie sprecyzował jednak kwoty uzyskiwanych dochodów. Wydatki zaś określił na kwotę 800 EUR. Jednakże nie przedłożył żadnych dokumentów pozwalających zweryfikować podaną kwotę wydatków. Skarżący oświadczył natomiast przebywając na terenie Polski mieszka w domu stanowiącym własność żony. Pomimo wezwania skarżący nie przedstawił dokumentów pozwalających zobrazować jego aktualną sytuację majątkową. Sąd podziela stanowisko Referendarza, że sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczynienia się do zaspokojenia stworzonej przez nich rodziny znajdującego umocowanie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w art. 13 i 27). Wbrew twierdzeniom skarżącego oceny tej nie zmienia argument o obowiązującej w małżeństwie skarżącego rozdzielności majątkowej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest pogląd, że fakt zawarcia między małżonkami umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową pozostaje w istocie bez znaczenia dla oceny sytuacji majątkowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. np. post. NSA: z 10 czerwca 2014 r. I OZ 412/14, z 10 czerwca 2016 r. I FZ 148/16, z 30 sierpnia 2016 r. I GZ 489/16). Zaznaczyć również należy, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia od obowiązku udzielania pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy ona bowiem wyłącznie ich majątku, a nie wzajemnych obowiązków. Jak słusznie zauważył Referendarz sądowy obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Tymczasem skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów wykazujących sytuację finansową i majątkową małżonki, które mogłyby podlegać ocenie w perspektywie zaistnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. Nie sposób zgodzić się ze skarżącym, że zaskarżone postanowienie narusza art. 6 Konwencji Europejskiej o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych w postaci opłaty sądowej od apelacji, co skutkuje naruszeniem przez sąd prawa do sądu. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby odmówiono stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 260 P.p.s.a, postanowił jak w sentencji.