I SA/Go 66/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Sędzia WSA Krystyna Skowrońska - Pastuszko po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym na skutek wniesienia sprzeciwu wniosku P.K. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi P.K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. P.K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Celnej, określającą skarżącemu podatek akcyzowy z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego. W skardze zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Podkreślił swoją ciężką sytuację materialną, powodującą jego niewypłacalność, która w ocenie skarżącego została potwierdzona i orzeczona wyrokiem wydanym przez Sąd Rejonowy dnia [...] sierpnia 2013r. w sprawie o sygn. akt [...]. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazał, że nie pracuje i nie posiada środków umożliwiających pokrycie kosztów procesu i ustanowienia pełnomocnika. W czerwcu 2013 r. zakończył prowadzenie działalności. Pozostaje na utrzymaniu rodziny. Ponadto pomaga siostrze w opiece nad matką, która przebyła udar mózgu. Nie posiada nieruchomości czy rzeczy ruchomych, które mógłby zbyć. Ma dwoje dzieci. Ponadto skarżący podkreślił, że po zakończeniu prowadzenia działalności gospodarczej pozostaje osobą bezrobotną. W związku z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą nadal posiada niespłacone kilkusettysięczne zobowiązania finansowe wobec banków, ZUS, urzędu skarbowego oraz kontrahentów. Dodatkowo skarżący ma nieuregulowane zobowiązania powstałe w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej w Niemczech. Z powodu zaległości w płatności obowiązkowych ubezpieczeń pracowniczych w Niemczech, Sąd Rejonowy nałożył na skarżącego grzywnę w wysokości 2100 Euro. Skarżący oświadczył, że w Niemczech posiada status osoby niewypłacalnej, zarejestrowanej w sądowym spisie dłużników w Niemczech. Ponadto poinformował, że w styczniu 2015 r. komornik w drodze licytacji zbył jego mieszkanie, które gwarantowało mu stały dochód z tytułu najmu. Dodatkowo Sąd Rejonowy nałożył na skarżącego grzywnę karną w wysokości 20.600 zł. Zarządzeniem z 30 kwietnia 2015 r. skarżący został wezwany w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., do złożenia następujących dodatkowych dokumentów i oświadczeń: – wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych swoich i żony za ostatnie dwa miesiące, – odpisu rocznego zeznania podatkowego swojego i żony w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2013 r. i 2014 r. (jeżeli zostały sporządzone), – dokumentu potwierdzającego jego status bezrobotnego, – dokumentów potwierdzających źródło i wysokość dochodów żony skarżącego ze wskazaniem, że w razie prowadzenia działalności gospodarczej przez żonę, skarżący powinien przedłożyć zestawienie wartości przychodów z działalności gospodarczej oraz kosztów ich uzyskania za ostatnie trzy miesiące jak również odpisy deklaracji podatkowych w podatku od towarów i usług za ostatnie trzy miesiące składanych w związku z tą działalnością; w razie zaś uzyskiwania wynagrodzenia za pracę przez żonę, powinien przedłożyć zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia netto za ostatnie trzy miesiące; a w razie uzyskiwania przez żonę emerytury lub renty, powinien przedłożyć przekaz pocztowy lub bankowy bądź aktualną decyzję ustalającą wysokość świadczenia, – oświadczenia o wysokości miesięcznych wydatków skarżącego, zawierającego wyszczególnienie kwot przeznaczonych na określone cele, – informacji czy skarżący oraz jego żona są właścicielami samochodów (z podaniem marki, rocznika i wartości). Przesyłka polecona, zawierająca powyższe wezwanie, została zwrócona wobec niepodjęcia jej w terminie w urzędzie pocztowym przez wyznaczonego przez skarżącego pełnomocnika do doręczeń w Polsce. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 29 maja 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W motywach uzasadnienia podniósł, że skarżący nie złożył dokumentów ani oświadczeń, o które został wezwany. Referendarz ocenił, że wniosek skarżącego nie mógł zostać uwzględniony w jakiejkolwiek części. Podkreślił, że w złożonym wniosku skarżący nie zawarł informacji wyczerpująco obrazujących sytuację majątkową rodziny oraz nie udokumentował deklarowanego stanu rzeczy jakimikolwiek dowodami. W szczególności nie przedstawił sytuacji majątkowej żony zarówno co do źródeł i wysokości jej dochodów, jak również co do jej stanu majątkowego. Mimo wezwania do złożenia koniecznych dokumentów i oświadczeń, skarżący nie przedłożył ich ani w zakreślonym terminie, jak i do dnia wydania postanowienia przez referendarza sądowego. Od powyższego postanowienia skarżący w ustawowym terminie wniósł skutecznie sprzeciw. W uzasadnieniu powtórzył, że jest osobą bez zatrudnienia, bez majątku. Ma dwoje dzieci (13 i 15 lat). Z żoną – S.K., prawie od początku małżeństwa, są objęci intercyzą małżeńską. Żona skarżącego od wielu lat prowadzi własną działalność gospodarczą. Ponownie podniósł okoliczności jego zobowiązań finansowych z różnych tytułów i wobec wielu podmiotów. Ponadto przedstawił argumentację polemizującą ze stanowiskiem tut. Sądu oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartym we wcześniej wydanych postanowieniach w przedmiocie prawa pomocy. W ocenie skarżącego on sam wyczerpuje status osoby żyjącej w ubóstwie, która ze względu na okoliczności życiowe pozbawiona została całkowicie środków do życia. Skarżący podkreślił, że fakt, iż pozostaje na utrzymaniu rodziny, a "nie pod mostem", nic jego zdaniem nie zmienia, gdyż to nie on dysponuje środkami swoich bliskich. Dodatkowo podkreślił, że obecnie w tut. Sądzie jest zainicjowanych wiele spraw z jego skarg. Suma wartości przedmiotu sporu w tych sprawach przekracza kwotę półtora miliona złotych i skarżący nie widzi możliwości pokrycia należnych kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Stosownie do art. 260 P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika w sprawie (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a określa przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie całkowitym następuje ono, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zawarty w art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia Sądu o przyznaniu prawa pomocy. Przy spełnieniu przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, gdy uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 8 lipca 2008r., I GZ 173/08, CBOSA). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy więc do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 326/08, CBOSA). Podkreślić przy tym również należy, że badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec skutecznego wniesienia sprzeciwu należało jeszcze raz rozpoznać wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego oraz ustanowienia radcy prawnego. Oceniając sytuację finansową i majątkową przedstawioną przez skarżącego Sąd uznaje, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika. Podnieść w tym miejscu należy, że prawo pomocy w zakresie całkowitym czyli takie, o które wnioskuje skarżący, może być przyznane w sytuacjach wyjątkowych i być stosowane wobec osób żyjących w ubóstwie. Przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia (M.Niezgódka-Medek [w:] B.Dauter, B.Gruszczyński, A.Kabat, M.Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydanie III, Warszawa 2009 r., s. 696; zob. też cyt. tam orzecznictwo NSA). Podkreślenia również wymaga, że skarżący mimo wezwania, nie przedłożył jakichkolwiek dokumentów, umożliwiających poddanie jego sytuacji majątkowej ocenie. Za niewystarczające należało uznać samo twierdzenie skarżącego, że jest osobą żyjącą w ubóstwie. W ocenie Sądu, sytuacja majątkowa skarżącego i jego żony nakreślona w sprzeciwie nie wskazuje na zasadność przyznania prawa pomocy. Skarżący podniósł co prawda, że obecnie nie posiada źródła dochodu, oszczędności i majątku, powyższe nie oznacza jednak, że jest on pozbawiony również źródła utrzymania. Jak sam oświadczył uzyskuje pomoc finansową od swojej żony S.K.. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że obowiązek udzielenia wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczynienia się do zaspokojenia stworzonej przez nich rodziny znajduje swoje umocowanie prawne w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 13 i 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Z ww. obowiązku nie zwalnia nawet ustrój rozdzielności majątkowej panujący w małżeństwie. Fakt zawarcia między małżonkami umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową pozostaje w istocie bez znaczenia dla oceny sytuacji majątkowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym - zob. np. postanowienie NSA z dnia 10 czerwca 2014 r., sygn. akt I OZ 412/14. Zaakcentowano w nim, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia od obowiązku udzielania pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy ona bowiem wyłącznie ich majątku, a nie wzajemnych obowiązków. Postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wszczynanym na wniosek. Oznacza to, że to wnioskodawca powinien przekonać Sąd o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej analizy okoliczności z tym związanych ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt I FZ 200/14 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Trzeba mieć wzgląd na to, że wielość spraw zainicjowanych przez skarżącego przed tutejszym Sądem generuje znaczne koszty. Jednakże dotychczas skarżący wielokrotnie, ale po przedstawieniu stosownych dokumentów, zwalniany był od uiszczenia wpisu sądowego od skargi (jedynej obecnie opłaty na etapie wszczynanych przez niego postępowań). Zatem korzysta on z pomocy Państwa przy dochodzeniu swoich praw. Jednakże w niniejszej sprawie skarżący nie przedstawił dokumentów obrazujących aktualną sytuację majątkową jego rodziny, powołując się przede wszystkim na rozdzielnością majątkową. W takiej sytuacji przyznanie skarżącemu prawa pomocy, chociażby w części, nie było możliwe, uwzględnienie jego wniosku mogłoby nawet stanowić nadużycie tego prawa. To wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie prawa pomocy sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji (por. postanowienie NSA z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1517/13), która przejawia się m.in. w szczegółowej ocenie dokumentów obrazujących aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy. Sąd zauważa ponadto, że skarżący, pomimo wielości zobowiązań finansowych, na które powołuje się we wniosku o przyznanie prawa pomocy, oraz trudnej, jak twierdzi, sytuacji majątkowej, od momentu zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej w 2013 r., pozostaje osobą bez zatrudnienia i nie podejmuje jakiegokolwiek zajęcia, które pozwoliłoby na poprawę jego sytuacji finansowej, a tym samym umożliwiło mu funkcjonowanie, bez bazowania na pomocy rodziny. W tej sytuacji, biorąc pod uwagę okres nieaktywności zawodowej skarżącego, trudno też dać wiarę, że rodzina odmawia mu pomocy. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji.