II SA/Go 182/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczącego Sędzia WSA Michał Ruszyński po rozpoznaniu w dniu 25 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.Z. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 21 czerwca 2012 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowieniu radcy prawnego w sprawie ze skargi na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2012r. oddalił skargę J.Z. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] grudnia 2011r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej. 28 maja 2012 r. do Sądu wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, złożony na urzędowym formularzu PPF w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2012 r. referendarz sądowy odmówił J.Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw na ww. postanowienie referendarza sądowego podnosząc, że spłaca kredyt hipoteczny w wysokości 1.400 zł oraz ponosi wydatki na zakup leków w kwocie 120 zł. Skarżący wskazał, że od czerwca 2012 r. pobiera świadczenie rehabilitacyjne przyznane na okres trzech miesięcy. Nadto skarżący oświadczył, że przebył drugi zawał serca, co oznacza że w niedalekiej przyszłości będzie zmuszony do zawieszenia lub nawet zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Zdaniem skarżącego dokonana w zaskarżonym postanowieniu ocena stanu faktycznego jest wadliwa, co w konsekwencji spowodowało wyciągnięcie niewłaściwych wniosków. Postanowieniem z dnia 24 lipca 2012 r. Sąd po rozpatrzeniu sprzeciwu J.Z. odmówił mu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że z akt sprawy wynika, że skarżący z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiąga miesięczny dochód w wysokości około 1000 zł, co oznacza, że jego firma nie utraciła płynności finansowej. Od czerwca 2012 r. pobiera on zasiłek chorobowy w wysokości 1100 zł, a obecnie otrzymuje świadczenie rehabilitacyjne przyznane na okres trzech miesięcy, ponadto spłaca kredyt hipoteczny w wysokości 1400 zł oraz ponosi wydatki na zakup leków w kwocie 120 zł. Nadto z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżący posiada środki pieniężne w wysokości 3.013,87 zł (stan na dzień [...] czerwca 2012 r.). W tej sytuacji Sąd I instancji wskazał, że na obecnym etapie postępowania wpis od skargi kasacyjnej wynosi 443 zł, i powołując się na orzecznictwo uznał, że posiadanie przez stronę stałych dochodów w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wygospodarowane na ten cel środki finansowe. Ponadto Sąd nie uwzględnił prywatnych zobowiązań finansowych wnioskodawcy w zakresie spłaty kredytu czy też kosztów zakupu leków. W wyniku złożonego przez J.Z. zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 13 września 2012r. sygn. akt II GZ 300/12 uchylił postanowienie z dnia 24 lipca 2012r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji zbadał sytuację materialną strony jedynie w kontekście konieczności uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 443 zł, nie wziął jednak po uwagę kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika, którego pomoc jest niezbędna przy sporządzeniu skargi kasacyjnej, z uwagi na tzw. przymus adwokacko-radcowski. Zgodnie zaś z § 14 ust. 2 pkt 2 a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), stawka minimalna za sporządzenie skargi kasacyjnej przez radcę prawnego w sprawie, której przedmiotem jest należność pieniężna, wynosi 1800 zł. W tym zakresie w ocenie Sądu odwoławczego, Sąd I instancji winien był ocenić, czy po uiszczeniu wpisu od skargi kasacyjnej jest możliwe jeszcze poniesienie przez niego kosztów pomocy prawnej, która na etapie postępowania ze skargi kasacyjnej jest niezbędna. Dodatkowo nie podzielił on oceny co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony, a tym samym nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym, celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty (por. postanowienie NSA z dnia 31 maja 2011 r., sygn. akt II GZ 281/11). Wreszcie Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił poglądu Sądu I instancji, że spłata kredytów nie stanowi wydatku niezbędnego, ponieważ nie wywiązywanie się ze spłat takiego zadłużenia może spowodować wpis na listę dłużników, a to oznacza utrudnienie w zaciągnięciu kolejnego zobowiązania finansowego. Wywiązywanie się z zobowiązań wobec Państwa, banku czy kontrahentów świadczy o odpowiedzialności skarżącego prowadzącego działalność gospodarczą. W tym zakresie zatem Sąd I instancji winien był wziąć pod uwagę wysokość spłacanego kredytu w porównaniu z osiąganymi przychodami i ocenić, jaki to ma wpływ na płynność finansową skarżącego. Na podstawie zarządzenia z dnia 9 października 2012 r. J.Z. został wezwany do wykazania aktualnej sytuacji finansowej, w tym do przesłania w wyznaczonym terminie rachunków potwierdzających ponoszone koszty związane z utrzymaniem domu, rachunków potwierdzających ewentualnie ponoszone koszty zakupu leków (leczenia), wyciągów z wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za ostatnie dwa miesiące, zestawienia wartości przychodów z działalności gospodarczej oraz kosztów ich uzyskania za ostatnie trzy miesiące, jak również odpisy deklaracji podatkowych podatku od towaru i usług za ostatnie trzy miesiące składanych w związku z działalnością gospodarczą prowadzoną przez skarżącego. Stronę pouczono, iż w przypadku niedopełnienia wezwania, wniosek zostanie rozpatrzony jedynie w oparciu o dotychczas przesłane dokumenty. W odpowiedzi na to wezwanie J.Z. złożył pisemne oświadczenie, że wszelkie dokumenty dotyczące ponoszonych przez niego opłat związanych z kosztami utrzymania domu, leczeniem a także przychody uzyskiwane z działalności jego firmy przedłożył już sądowi wraz z wnioskiem o przyznanie pomocy prawnej, zaś jego sytuacja na chwilę obecną nie uległa zmianie, nie może zatem przedłożyć innych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy podkreślić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – zwaną dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 190 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Na mocy art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Oznacza to, że Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając obecnie wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy był związany stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartym w wymienionym wyżej postanowieniu. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika podatkowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy (zob. postanowienie NSA z dnia 28 marca 2012 r., II GZ 100/12, LEX nr 1145540). Na podstawie analizy treści wniosku strony oraz przedłożonych w jego uzupełnieniu dokumentów, wniesionego sprzeciwu, a także uwag podniesionych przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 13 września 2012 r., należy stwierdzić, iż strona skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna uniemożliwia jej poniesienie kosztów sądowych. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz załączonych do niego dokumentów (zestawienie przychodów i wydatków) wynika, iż skarżący z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiąga miesięczny dochód w wysokości około 1.000 zł, co oznacza, że jego firma nie utraciła płynności finansowej. Nadto skarżący do czerwca 2012 r. pobierał zasiłek chorobowy w wysokości 1.100 zł. Nadto z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżący posiada środki pieniężne w wysokości 3.013,87 zł (stan na dzień [...] czerwca 2012 r.). Jak wynika zaś z oświadczenia strony z dnia [...] października 2012 r. sytuacja finansowa strony na chwilę obecną nie uległa zmianie. Tymczasem w orzecznictwie podnosi się, ze posiadanie przez stronę stałych dochodów w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (zob. postanowienie NSA z dnia 11 marca 2011 r., II GZ 89/11, LEX nr 783930). W tym kontekście należy podkreślić, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (zob. postanowienie NSA z dnia 26 października 2010 r., I OZ 819/10, LEX nr 742076). W tych okolicznościach uznać należy, iż uiszczenie kosztów sądowych związanych z wniesieniem ewentualnej skargi kasacyjnej, w kwocie 443 zł, nie stanowi obciążenia finansowego, któremu w swojej sytuacji finansowej skarżący nie może sprostać, także uwzględniając zobowiązania kredytowe. Skarżący podniósł, że spłaca kredyt hipoteczny w wysokości 1.400 zł oraz ponosi wydatki na zakup leków w kwocie 120 zł. Odnosząc się do powyższych argumentów należy wskazać, że prywatne zobowiązania finansowe takie jak comiesięczna rata kredytu hipotecznego nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi (postanowienie NSA z dnia 20 października 2011 r., I OZ 783/11, LLEX nr 984400). Uwzględniając stanowisko NSA wyrażone w postanowieniu z dnia 13 września 2012 r. sygn. akt II GZ 300/12, zgodnie z którym spłatę kredytów uznać należy za wydatek niezbędny z uwagi na istotne znaczenie dla oceny sytuacji finansowej i ewentualnej zdolności kredytowej wnioskodawcy, a także uwzględniając uzyskiwany przez stronę dochód, oszczędności zgromadzone na rachunku bankowym i zadeklarowane koszty związane z utrzymaniem oraz leczeniem, które zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy, choć odnoszą się do innego (niż oceniany) okresu, to jednak zachowały swoją aktualność, wreszcie mając na względzie ewentualne koszty związane z obowiązkiem uiszczenia opłaty sądowej od ewentualnej skargi kasacyjnej, wskazać należy, iż w ocenie tut. Sądu skarżący jest w stanie ponieść jednorazowo koszty związane z opłatą za czynności profesjonalnego pełnomocnika związane ze sporządzeniem skargi kasacyjnej. Bilans zadeklarowanych środków finansowych pozostających do dyspozycji wnioskodawcy oraz jego finansowych zobowiązań i kosztów, świadczy o stabilnej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 19 kwietnia 2012 r. sygn. akt II FZ 303/12). Wnioskodawca nie wykazał, aby jego sytuacja finansowa faktycznie uniemożliwiała mu poniesienia kosztów wskazanej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, tymczasem jedynie w takim przypadku, stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. Sąd może przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika. Po mimo wezwania Sądu, wnioskodawca nie skorzystał z możliwości uaktualnienia lub uzupełnienia swojego oświadczenia w przedmiocie aktualnej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 28 marca 2012 r. sygn. akt I OZ 182/12). Instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania i brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem (por. postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2012 r. sygn. akt II FPP 2/12 ). Z tych względów w opinii Sądu uzasadniony jest wniosek, że skarżący nie wykazał nadzwyczajnych okoliczności, które w jednoznaczny sposób świadczyłyby o tym, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.