II SA/Go 203/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Sędzia WSA Ireneusz Fornalik po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2010r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.G. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 25 maja 2010r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pismem z dnia [...] marca 2010r. J.G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2009r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia tego organu w sprawie aktualizacji opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego. Na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 31 marca 2010r. J.G. została wezwana do uiszczenia wpisu od wniesionej skargi w wysokości 200 zł. W dniu 12 kwietnia 2010 r. do sądu wpłynął wniosek skarżącej w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podała, że nie posiada środków na uiszczenie wpisu, jest osobą bezrobotną na wyłącznym utrzymaniu męża, który otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 3014,40 zł brutto miesięcznie. Postanowieniem z dnia 25 maja 2010r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na to, iż wniosek o przyznanie tego prawa nie zawierał usprawiedliwionych podstaw do pozytywnego rozpatrzenia. W uzasadnieniu ww. postanowienia stwierdzono, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca dochód skarżącej i jej męża wynosi około 2.100 (netto), z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżąca dysponuje pewnymi wolnymi środkami pieniężnymi (886,62 zł - stan na dzień [...] kwietnia 2010 r.), a w marcu 2010 r. mąż skarżącej otrzymał nagrodę jubileuszową w wysokości 4.943 zł (netto). Wobec powyższego referendarz sądowy uznał, nie negując przy tym ponoszonych wydatków związanych z eksploatacją mieszkania, spłatą kredytów, że sytuacja materialna J.G. umożliwia jej poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. W dniu 21 czerwca 2010r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. sprzeciw J.G. na ww. postanowienie referendarza sądowego, w którym strona zarzuciła błędną wykładnię art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zdaniem skarżącej uprawdopodobniła ona niemożność poniesienia kosztów procesu bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Strona stwierdziła ponadto, iż byłoby wysoce nielojalne z jej strony oczekiwać od pracującego małżonka, żeby poniósł za nią koszty procesu. Skarżąca wyjaśniła ponadto, iż jej mąż jest pracownikiem gminy i w związku z tym wynagrodzenie otrzymuje z przychodów gminnych, które pochodzą między innymi z opłat za użytkowanie wieczyste. Z powyższego J.G. wywiodła stwierdzenie, iż jej mąż byłby osobą nielojalną wobec pracodawcy ponosząc ww. koszty w sprawie dotyczącej opłat za użytkowanie wieczyste. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy podkreślić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późniejszymi zmianami) – zwaną dalej "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trzeba przede wszystkim podkreślić, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Pomoc ta ma zapobiec sytuacji, w której rzeczywisty brak wystarczających środków finansowych uniemożliwiłby stronie skorzystanie z jej prawa do weryfikacji legalności decyzji organu administracji publicznej przez niezawisły sąd. Należy zaznaczyć, że ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa każdorazowo na podmiocie występującym z takim żądaniem, co jednoznacznie wynika z treści cytowanego powyżej art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Trzeba podkreślić, że przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Poddając zatem ocenie wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien kierować się tą zasadą. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa powołanym wyżej przepisie. W niniejszej sprawie strona skarżąca powinna zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż wypełnia hipotezę przepisu art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy, tj. że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przy tym to do Sądu kierującego się powołaną wyżej zasadą, wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena czy takie okoliczności zachodzą. Nie należy przy tym zapominać, iż rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią dochody. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd pośrednio decyduje o wydatkowaniu środków publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Należy podnieść, iż co do zasady, prawo pomocy obejmuje osoby nie osiągające żadnych dochodów lub osiągające dochód wybitnie niski, który nie pozwala na uiszczenie kosztów, nawet przy poczynionych oszczędnościach w wydatkach koniecznych. Tego typu przywilej (nazywany niekiedy "prawem ubogich") przyznawany jest wolą ustawodawcy osobom najuboższym, które nie mają rzeczywistej możliwości uiszczenia należnych kosztów. Tak więc przepisy o prawie pomocy mają zastosowanie wyłącznie do osób, które mimo największych starań nie mogą poczynić oszczędności i ponieść kosztów postępowania sądowego. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie SN z 24.09.1984r. II CZ 104/84). Na podstawie analizy treści wniosku strony oraz przedłożonych w jego uzupełnieniu dokumentów, a także sprzeciwu należy stwierdzić, iż strona skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna uniemożliwiała poniesienie kosztów zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego w całości. Należy podkreślić, iż skarżąca nie uzasadniła w sposób wystarczający swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz załączonych do niego dokumentów wynika, iż skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, sama nie pracuje, a mąż zarabia około 2000 zł netto miesięcznie. Ponadto z wyciągów bankowych wynika, że w dniu [...] marca 2010r. na konto wpłynęła kwota 4943,80 zł z tytułu nagrody jubileuszowej. Oczywiście załączone dokumenty pokazują również, iż skarżąca i jej małżonek ponoszą koszty m.in. z tytułu spłaty zadłużenia, opłaty za zarząd nieruchomością wspólną, abonamentu za telewizję cyfrową, internet, telefon komórkowy czy prąd, ale powyższe wydatki, wobec udokumentowanych wpływów na konto bankowe, nie powodują, iż skarżąca znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym bardziej kosztów wpisu sądowego w wysokości 200zł. Odnosząc się do argumentacji strony zawartej w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 25 maja 2010r., stwierdzić należy, że nawet w przypadku, gdy małżonkowie ustanowią ustrój rozdzielności majątkowej, nie zmienia to sytuacji przedstawionej przez stronę. Przywołać w tym miejscu wypada postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008r. (sygn. akt II FZ 146/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) w którym podkreślono, iż zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy). Tym samym konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony). Konieczność oceny stanu majątkowego strony ubiegającej się o prawo pomocy w oparciu wiedzę na temat stanu majątkowego jej rodziny potwierdza również art. 252 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. Powołać również można tezę postawioną w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r. (sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1 poz. 8), w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy. Nie jest do przyjęcia argumentacja skarżącej, że skoro jej mąż jest pracownikiem gminy, a gmina wypłaca wynagrodzenia z przychodów między innymi z opłat za wieczyste użytkowanie, a postępowanie w sprawie z jej skargi dotyczy stwierdzenia nieważności decyzji w przedmiocie opłat za użytkowanie wieczyste, to byłoby wysoce nielojalne ze strony jej męża wobec pracodawcy, gdyby opłacił koszty sądowe z wynagrodzenia. Użytkowanie wieczyste dotyczy bowiem gruntu, na którym posadowiony jest budynek wielorodzinny, w którym znajduje się mieszkanie stanowiące współwłasność majątkową skarżącej i jej męża. Nie negując zatem ponoszonych przez skarżącą wydatków, należy uznać, iż skarżąca nie wykazała w wystarczający sposób, że nie dysponuje środkami, które może przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Co się tyczy pytania w sprawie m.in. zgodności art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z art. 45 § 1 Konstytucji RP, to wskazać należy, iż sąd administracyjny rozpoznający sprawę, tylko po powzięciu zasadniczych wątpliwości może uznać za zasadne przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego, od odpowiedzi na które, zależy rozstrzygnięcie sprawy. Należy również podkreślić, że muszą to być uzasadnione wątpliwości sądu a nie skarżącego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 grudnia 2004 r., sygn. akt OSK 971/04, LEX nr 236849). Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia powyższego wniosku w żądanym zakresie. Z tych powodów na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 a contrario ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.