II SA/Go 40/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 maja 2020r. sprawy ze skargi K.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją nr [...] z dnia [...] listopada 2019 r., działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy w [...], Kierownik Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, odmówił przyznania K.S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad M.P. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że K.S. zwrócił się z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad swoją niepełnosprawną babcią M.P. Z orzeczenia o niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2000 r. wynika, że M.P. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jej niepełnosprawność powstała w wieku 60 lat. Decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r. K.S., przyznano od dnia [...] lipca 2013 r. na stałe zasiłek dla opiekuna z tytułu opieki nad M.P. Wnioskodawca złożył oświadczenie, zgodnie z którym rezygnuje z zasiłku dla opiekuna w wypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. K.S. nie podejmował i nadal nie podejmuje zatrudnienia i nie osiąga dochodów z innych żródeł. Organ przytoczył treść art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (DZ.U. z 2017 r. poz. 1952) dalej u.ś.r. i wskazał, że na mocy art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wnioskodawca należy do kręgu osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny wobec osoby, nad którą sprawuje opiekę. Dalej organ podniósł, że zobowiązanymi do alimentacji wobec M.P., a jednocześnie do sprawowania nad nią opieki, są w pierwszej kolejności jej dzieci – C.P., K.P. oraz S.S. Żadne z dzieci M.P. nie legitymuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak ze względu na stan zdrowia oraz sytuację życiową w.w. osoby nie mogą sprawować nad swoją matką stałej opieki. Organ podniósł, że osobami spokrewnionymi z M.P. w pierwszym stopniu są jej dzieci, dlatego wnioskodawca nie spełnia warunku wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Następnie organ powołał się na art. 17 ust. 1b oraz wskazał, że na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 pażdziernika 2014 r. sygn. akt K 38/13, którym Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności tego przepisu w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną w zależności od daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Jednakże przepis art. 17 ust. 1b nadal pozostaje w obrocie prawnym, wobec tego organ ma obowiązek jego stosowania. W rozpatrywanej sprawie warunek wynikający z art. 17 ust. 1b nie został spełniony, ponieważ niepełnosprawność M.P. powstała w wieku 60 lat. Od powyższej decyzji K.S. wniósł odwołanie, w którym zarzucił organowi nieuwzględnienie treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 pażdziernika 2014 r. sygn. akt K 38/13. Skarżący wskazał, że dzieci M.P. nie mają możliwości sprawowania opieki nad swoją matką. Decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że z przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponadto prawo to przysługuje tylko osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Stosownie do treści art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy obowiązek dostarczania środków utrzymania, a także w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W judykaturze nie budzi wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 u.ś.r. wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie bezspornym jest natomiast, że dzieci osoby wymagającej opieki żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uzasadnia odmowne załatwienie wniosku. Końcowo organ odwoławczy stwierdził, że pomimo tego że zarzuty skarżącego co do prawidłowości zastosowania przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b okazały się zasadne, to jednak okoliczność, że skarżący jest spokrewniony z M.P. w drugim stopniu, a osoby spokrewnione w stopniu pierwszym nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, powoduje, że odwołanie nie może zostać uwzględnione. Od powyższej decyzji K.S. wniósł skargę. W treści skargi skarżący dowodził, że żadne z dzieci M.P., ze względu na stan zdrowia oraz sytuację osobistą i rodzinną, nie jest w stanie opiekować się swoją matką, jednocześnie żadna z tych osób nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W podsumowaniu skargi skarżący podał, że jest osobą wykształconą, do pracy mógłby pójść bez problemu, ale jego matka ze swoimi problemami, nie poradzi sobie z babcią. Do opieki nad babcią potrzeba osoby zdrowej (podniesienie osoby o wadze 80 kg, trzymanie jej podczas kąpieli, przekonywanie do spożywania posiłków i brania lekarstw), natomiast matka skarżącego jest osoba mocno schorowaną i wykonywanie czynności opiekuńczych przekracza jej możliwości psychofizyczne. Skarżący wskazał, że regulacje zawarte w art. 17 ust. 1a u.ś.r. należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości zawartych Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi takiego wsparcia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Strony postępowania, czyli skarżący oraz Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wyraziły zgodę na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."). Uwzględniając powyższe oraz ustalony przez organy orzekające stan faktyczny i prawny sprawy, na podstawie akt sprawy (art. 133 p.p.s.a.), Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl ust. 1a art. 17 u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z unormowań tych wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Tym samym, przepisy te w konfrontacji z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18, publ. na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W judykaturze nie budzi też wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 u.ś.r. wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazać zatem przyjdzie, że przepis art. 17 ust. 1 i 1a przez odesłanie do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. W ocenie składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (uchwała składu 7 sędziów NSA z 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/2013, Lexis.pl nr 8105314). Dalszym krewnym pomoc przysługuje tylko wówczas, gdy niepełnosprawny nie ma innej osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu lub gdy nie może ona sprawować nad nim opieki. Bezspornym jest natomiast w sprawie, że M.P. ma troje dzieci, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta uzasadniała odmowne załatwienie wniosku, zgodnie z literalnym brzmieniem part. 17 ust. 1a u.s.r. Wykładnia językowa przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 i pkt 3 u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie ma bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, że dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki. Mimo udokumentowania przez skarżącego schorzeń matki (por. dokumentacja lekarska załączona do skargi), stan sprawy nie pozwala na przyjęcie, że przesłanki z art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 zostały spełnione. Obowiązek alimentacyjny i związany z tym obowiązek opieki obciąża bowiem w równym stopniu wszystkie osoby będące w tym samym stopniu pokrewieństwa z osobą wymagającą opieki, co w realiach rozpatrywanej sprawy oznacza, że obowiązek opieki nad matką obciąża również pozostałe dzieci M.P. które, jak wynika z akt sprawy, nie legitymują się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądowym prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznawanie świadczenia osobom, które rzeczywiście tę opiekę sprawują. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę pogląd ten podziela. Wskazać jednakże należy, że powyższe stanowisko zostało oparte na stanach faktycznych, w których sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym przez osoby spokrewnione w bliższym stopniu nie było faktycznie możliwe (a w niektórych przypadkach również nie było możliwe pod względem prawnym, np. w wypadku pozbawienia lub ograniczenia władzy rodzicielskiej nad niepełnosprawnym dzieckiem). Stany faktyczne poszczególnych spraw są zróżnicowane, jednak interpretacja mających w sprawie przepisów prawa materialnego nie może zmierzać do ich obejścia. Z informacji podanej przez skarżącego w toku postępowania wyjaśniającego wynika, że C.P., K.P. oraz S.S. są osobami schorowanymi, cierpiącymi na wiele dolegliwości zdrowotnych. Jednakże materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie nie daje podstaw do przyjęcia, że żadne z dzieci M.P. nie jest w stanie sprawować opieki nad swoją niepełnosprawną matką. W przedstawionych okolicznościach sprawy kontrola legalności zaskarżonej decyzji nie wykazała naruszeń przepisów prawa procesowego i prawa materialnego. Organ dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w kontekście mających zastosowanie przepisów prawa materialnego. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skarga została oddalona.