II SA/Go 526/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Sędzia WSA Grażyna Staniszewska po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. C. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia [...] r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D.C. na pismo Dyrektora Zakładu Karnego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Referendarza sądowego. Postanowieniem z dnia 19 września 2018 r., sygn. akt II SA/Go 526/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. odrzucił skargę D. C. na pismo Dyrektora Zakładu Karnego z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej. Jak wynika z uzasadnienia powyższego orzeczenia, odrzucenie skargi nastąpiło z uwagi na fakt, że zaskarżone pismo nie mieściło się w katalogu aktów bądź czynności wskazanych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) dalej w skrócie p.p.s.a. Dnia 25 października 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżący podał, iż przebywa w zakładzie karnym, jest niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym, co uniemożliwia mu podjęcie pracy oferowanej w placówce penitencjarnej, w której przebywa. Nie posiada żadnych środków pieniężnych na koncie ani do swojej dyspozycji. Według własnego oświadczenia nie uzyskuje dochodów z jakichkolwiek źródeł. Nie posiada oszczędności, nieruchomości, papierów wartościowych ani innych przedmiotów wartościowych, jak również nie ma osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ramach uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący przedstawił zaświadczenia z placówek penitencjarnych o braku środków pieniężnych do swojej bieżącej dyspozycji, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz pisma z Aresztu Śledczego z dnia [...] października 2018 r., Aresztu Śledczego z dnia [...] listopada 2018 r. oraz z Zakładu Karnego z dnia [...] listopada 2018 r. potwierdzające, iż w 2018 roku bezskutecznie ubiegał się o zatrudnienie w tych placówkach penitencjarnych. Postanowieniem z dnia 28 listopada 2018 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że o ile sąd administracyjny zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. W ocenie referendarza nie do zaakceptowania jest sytuacja, aby Skarb Państwa obciążany był kosztami wszczynanych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, poprzez bezkrytyczną i bezwarunkową akceptację każdego wniosku o przyznanie prawa pomocy w takich właśnie sprawach. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożył D.C., który podał, iż odmowa przyznania prawa pomocy po spełnieniu warunków jej otrzymania nie może sprowadzać się do oceny zasadności czynności, w związku z którą ma być przyznane prawo pomocy. Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie postanowienia referendarza sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. W razie wniesienia sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego zastosowanie znajduje przepis art. 260 p.p.s.a. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy istnieje realne zagrożenie niezrealizowania przez stronę przysługującego jej prawa do sądu. Stanowisko to potwierdzone zostało w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz, pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H.Beck, wydanie 2, Warszawa 2013 r., s. 855-856). Należy wskazać, że koncepcja zakazu nadużycia prawa do sądu jest przyjmowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, głównie właśnie w sprawach z zakresu prawa pomocy. Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy działania skarżącego inicjujące postępowania sądowe nie służą ochronie naruszonych praw tylko stanowią cel sam w sobie (vide: postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., sygn. akt I OZ 175/14; postanowienie NSA z dnia 17 marca 2017 r., sygn. akt I OZ 571/17). Nadużyciem prawa jest więc korzystanie z tego prawa i używanie instrumentów służących jego realizacji nie w celu zrealizowania wartości, którym to prawo ma służyć, chociaż z powoływaniem się na nie (tak W. Jakimowicz, Nadużycie prawa dostępu do informacji publicznej, w: Antywartości w prawie administracyjnym, maszynopis powielony, Kraków 2015, pkt. V). Podkreśla się jednak, że ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy tak, by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznaje żadnego uszczerbku (zob. m.in. postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., sygn. akt I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt I OZ 439/15). Pierwszoplanową rolę odgrywa w tym zakresie element funkcjonalny (zob. Z. Kmieciak, Nadużycie prawa do środka odwoławczego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, "Państwo i Prawo" 2011, nr 10, s. 24). Zatem niezasługującym na ochronę w demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nadużyciem prawa jest wykorzystywanie instytucji prawnej wbrew jej celowi i funkcji (zob. postanowienie NSA z dnia 16 października 2015 r., sygn. akt I OSK 1992/14). W niniejszej sprawie referendarz sądowy przeprowadził wymaganą analizę, opisał praktykę inicjowania przez skarżącego postępowań, które obiektywnie nie służą ochronie konkretnych praw czy wolności. Referendarz rozważył sytuację skarżącego i zasadnie uznał, że żądanie przyznania prawa pomocy przez skarżącego stanowi nadużycie prawa do sądu. Ilość i charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. W większości rozpoznanych spraw, skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. Rozpatrując złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy należało mieć na uwadze przepis art. 247 p.p.s.a., zgodnie z którym prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Przytoczony przepis wprowadza samodzielną negatywną przesłankę przyznania stronie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Prawo to nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi, co oznacza, że ocena w tym przedmiocie dokonywana jest w oderwaniu od sytuacji materialnej strony. Stwierdzenie przez sąd, że w sprawie zachodzi sytuacja oczywistej bezzasadności skargi, skutkuje odmową przyznania prawa pomocy (por. wyrok NSA z dnia 30 września 2014 r., sygn. akt II OZ 998/14, Lex nr 1530922). O oczywistej bezzasadności skargi (art. 247 p.p.s.a.) można mówić, gdy bez potrzeby głębszej analizy prawnej nie ulega najmniejszej wątpliwości, że nie może ona zostać uwzględniona. Chodzi więc o sytuację, w której obowiązujące prawo wyklucza możliwość uwzględnienia żądania skarżącego. Oznacza, to że zastosowanie powołanego przepisu jest dopuszczalne wówczas, gdy stan faktyczny i prawny danej sprawy nie budzi najmniejszych wątpliwości, co do braku szans na uwzględnienie skargi. W szczególności dotyczy to sytuacji, w której skarga kwalifikuje się do odrzucenia na podstawie art. 58 § 1 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 17 lipca 2014 r. sygn. akt II OZ 700/14, Lex nr 1495334). W ocenie Sądu taka sytuacja może mieć miejsce w rozpatrywanej sprawie. Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił stanowisko referendarza sądowego i w konsekwencji, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.