II SAB/Go 69/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.M. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 15 września 2017 r. w sprawie ze skargi J.M. na bezczynność Wojewody w przedmiocie rozpoznania wniosku postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Referendarza sądowego. Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp., po rozpoznaniu skargi J.M. na bezczynność Wojewody, zobowiązał ten organ do załatwienia wniosku z dnia [...] września 1998 r. o uzyskanie rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, stwierdzając jednocześnie, iż powyższa bezczynność miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Odpis wyroku z uzasadnieniem doręczono skarżącemu dnia 19 lipca 2017 r. W dniu 25 sierpnia 2017 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF (przekazany przez Naczelny Sąd Administracyjny) wniosek J.M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, iż jest doktorantem na Uniwersytecie, w trakcie roku akademickiego utrzymuje się ze stypendium socjalnego oraz wypłacanego w comiesięcznych ratach kredytu studenckiego. Ewentualne oszczędności przeznacza na pomoc matce A.M. na utrzymanie mieszkania. Od 10 sierpnia 2017 r. rozpoczął odbywanie stażu dla bezrobotnych, wynagrodzenie z tego tytułu przeznacza na bieżące utrzymanie. Zgromadzone oszczędności ulokował w akcjach, jednakże są one de facto zamrożone, gdyż akcje obecnie tracą na wartości i zainteresowanie ich kupnem jest niewielkie. Tym samym skarżący nie jest obecnie w stanie uzyskać za nie gotówki celem pokrycia kosztów sądowych. Liczy jednak, że w końcu uda mu się spieniężyć część akcji, co pozwoli na wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Z nadesłanej przez skarżącego dokumentacji wynika, iż na jego dochody składa się otrzymywany kredyt studencki w kwocie 581,70 zł miesięcznie, stypendium socjalne wypłacane w okresie trwania roku akademickiego (od października do czerwca) w kwocie 1.530 zł miesięcznie, zaś od sierpnia 2017 r. skarżący odbywa staż dla bezrobotnych i z tego tytułu otrzymuje stypendium w kwocie 997,40 zł miesięcznie. We [...] wynajmuje pokój za czynsz (wraz z opłatą za internet) w wysokości 720 zł miesięcznie, który jednak w okresie od [...] lipca do [...] września 2017 r. oddał w podnajem za miesięczny czynsz w wysokości 720 zł. Pozostałe środki pieniężne przeznacza na swoje bieżące utrzymanie we [...], a resztę na pomoc finansową matce. Wartość akcji posiadanych przez skarżącego, na dzień sporządzenia wydruku przedstawionego do akt sprawy, wyniosła 33.658,29 zł. Nadto skarżący, nabywając spadek po swoim dziadku S.S., stał się właścicielem lokalu mieszkalnego w [...], jednakże jak dotąd nie złożył stosownego wniosku o wpis w księdze wieczystej z uwagi na brak środków finansowych na uiszczenie opłaty sądowej. Ponosi jednak koszty utrzymania tego lokalu. Z kolei wysokość emerytury matki skarżącego wynosi 722,55 zł netto. Postanowieniem z dnia 15 września 2017 r. Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, stwierdzając brak przesłanek pozwalających na uwzględnienie wniosku. W ocenie referendarza analiza sytuacji majątkowej skarżącego nie pozwala uznać go za osobę ubogą, wymagającą ze strony państwa wsparcia w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, iż skarżący, mimo iż obecnie odbywa studia doktoranckie, posiada źródła stałego dochodu - kredyt studencki w kwocie 581,70 zł miesięcznie, stypendium w okresie roku akademickiego w kwocie 1.530 zł miesięcznie, które wprawdzie nie zostało wypłacone w lipcu i sierpniu, jednakże od sierpnia skarżący odbywa staż dla bezrobotnych i z tego tytułu otrzymuje stypendium w wysokości 997,40 zł miesięcznie. Referendarz sądowy zwrócił uwagę na posiadane przez skarżącego oszczędności ulokowane w akcjach o aktualnej wartości 33.658,29 zł. Fakt okresowego spadku ich wartości czy też deklarowane trudności z ich zbyciem nie mogły, zdaniem Referendarza, stanowić okoliczności przemawiającej za zwolnieniem od kosztów sądowych, gdyż mogą one posłużyć jako zabezpieczenie kredytu lub pożyczki zaciągniętej celem pokrycia ewentualnych kosztów sądowych. Jednakże kwota ewentualnego wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie byłaby na tyle niska (jak wyżej wspomniano – 100 zł), że skarżący powinien pokryć taką kwotę ze swoich bieżących dochodów, nawet pomimo, iż wedle swojego oświadczenia z poczynionych oszczędności wspomaga on finansowo swoją matkę. Referendarz stwierdził, iż koszty związane z utrzymaniem i eksploatacją lokalu mieszkalnego nabytego przez skarżącego w drodze dziedziczenia, są kosztami ściśle związanymi z prawem własności tego rodzaju nieruchomości, przy czym nie zmienia tego fakt, iż skarżący nie złożył jak dotąd wniosku o ujawnienie aktualnego stanu prawnego lokalu w księdze wieczystej. Ponadto nie sposób przyjąć, aby wydatki skarżącego związane ze zwiększeniem się jego majątku (nabyciem własności nieruchomości) miały stanowić okoliczność przemawiającą za przyznaniem mu zwolnienia od kosztów sądowych. W dniu 4 października 2017 r. do tutejszego Sądu wpłynął sprzeciw J.M. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 15 września 2017 r. Skarżący za błędne uznał przedstawione w zaskarżonym postanowieniu zestawienie źródeł jego dochodów, wskazując, iż kredyt studencki nie jest wypłacany w okresie lipiec-wrzesień, zaś transza kredytu wypłacona w lipcu 2017 r. stanowiła wyrównanie w związku z brakiem wypłaty raty kredytu w październiku 2016 r. (z uwagi na przedłużenie studiów doktoranckich). Skarżący dodał, iż z uwagi na przedłużenie studiów doktoranckich zawarty zostanie do umowy kredytu aneks, lecz zdaniem strony kredyt ten nie powinien być zaliczany do jego dochodu. Następnie skarżący zwrócił uwagę, iż wypłacane mu stypendium socjalne wynosi 1030 zł, zaś 500 zł to stypendium rektora dla najlepszych doktorantów, przy czym w/w świadczenia przyznawane są na rok, czyli w tym przypadku do czerwca 2017 r., a kolejny wniosek dopiero zostanie złożony w nowym roku akademickim. Dalej skarżący wyjaśnił, iż stypendium dla bezrobotnych z tytułu odbywania stażu stanowi w istocie jego jedyny dochód i wynosi 907,63 zł. Skarżący dodał, iż istotną część jego dochodów pochłaniają koszty związane z lokalem odziedziczonym przez niego po dziadku (495,18 zł +150 zł zaległości opłat za czynsz). Skarżący nie zgodził się z twierdzeniem Referendarza co do możliwości uzyskania kredytu, wskazując, iż z uwagi na status kredytobiorcy nie uzyskałby kolejnego kredytu, a ponadto procedura jest długotrwała i zajmuje więcej niż termin na wniesienie skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej zwanej p.p.s.a.), w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015r., w zw. z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. z 2015 r. poz. 658, (w przedmiotowej sprawie skarga wniesiona została we wrześniu 2016 r.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia go od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Skarżący złożył przedmiotowy wniosek w związku z zamiarem wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Sądu z dnia 22 czerwca 2017 r. Zatem na tym etapie postępowania koszty, o których zwolnienie wystąpił skarżący obejmowały wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł. Jednocześnie w uzasadnieniu wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych skarżący podał, iż ma zamiar opłacić usługę sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalistę z własnych środków. Na marginesie dodać należy, iż wobec niezłożenia skargi kasacyjnej, wyrok Sądu z dnia 22 czerwca 2017 r. uprawomocnił się z dniem 19 sierpnia 2017 r. Na wstępie rozważań dotyczących prawa pomocy podkreślić należy, iż zasadniczym celem jego przyznania jest zapewnienie osobie znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej realizacji prawa do Sądu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że powszechnie zarówno w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, jak i doktrynie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy, nazywana "prawem ubogich", daje Sądowi kompetencję, w uzasadnionych przypadkach, do zadecydowania o pokryciu kosztów postępowania sądowego, z budżetu Sądu, czyli w konsekwencji przez innych podatników. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź osoby, których środki są ograniczone i pozwalają na zaspokojenie tylko niezbędnych potrzeb egzystencjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05, niepubl.). Ponadto, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (niepublikowane), prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Innymi słowy, prawo pomocy może zostać przyznane tylko takiej stronie, dla której opłacenie kosztów związanych z postępowaniem sądowym poskutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por.: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 marca 2005 r.; sygn. akt: II FZ 137/05 - orzeczenie dostępne w CBOSA). W świetle powyższego Sąd uznał zaskarżone rozstrzygnięcie Referendarza sądowego za prawidłowe, zgadzając się, iż sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia przyznania mu wnioskowanej pomocy. Dokonując analizy sytuacji materialnej skarżącego wskazać należy, iż jest on doktorantem na Uniwersytecie. Poza rokiem akademickim skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką, której źródłem dochodu jest emerytura w kwocie 722,55 zł. Źródło dochodu skarżącego stanowi kredyt studencki i stypendium rektora, związane ze studiami doktoranckimi. W zeszłym roku akademickim wynosiły one łącznie 1530 zł. Po zakończeniu roku akademickiego (od 10 sierpnia 2017 r.) skarżący pobierał stypendium z tytułu odbywania stażu dla bezrobotnych w kwocie 997,40 zł. Ponadto skarżący zadeklarował we wniosku o przyznanie prawa pomocy oszczędności w kwocie ok. 30 000 zł, zdeponowane w papierach wartościowych (akcjach), które jednak jak twierdzi nie mogą zostać spieniężone z uwagi na spadek ich wartości w ostatnim okresie i niewielkie zainteresowanie kupujących. Ponadto skarżący w drodze dziedziczenia nabył prawo własności do nieruchomości lokalowej w [...]. Mając na uwadze powyższe okoliczności, na tle wcześniejszych rozważań, Sąd uznał, iż brak podstaw do uznania skarżącego za osobę ubogą, w trudnej sytuacji materialnej. Skarżący osiąga przez większość roku kalendarzowego stały, choć niewysoki, dochód ok. 1500 zł, co jest związane z dążeniem skarżącego do osiągnięcia stopnia naukowego (doktora). Jednak dokonując oceny sytuacji majątkowej skarżącego Sąd wziął przede wszystkim pod uwagę posiadane przez niego oszczędności w postaci akcji. Co prawda skarżący wskazując na w/w oszczędności oświadczył, iż ich zbycie jest utrudnione, gdyż spadła ich wartość, ale nie stwierdził, iż ich sprzedaż jest niemożliwa, nawet jeżeli dokonana zostałaby ze stratą dla skarżącego. Ponadto skarżącemu przysługuje prawo własności do lokalu, które może stanowić źródło dodatkowego dochodu. Brak zgłoszenia w/w prawa w księdze wieczystej oraz koszty związane z w/w lokalem nie wpływają w tej sytuacji na dokonaną przez Sąd ocenę sytuacji majątkowej skarżącego. Podkreślić należy, iż posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów, zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 sierpnia 2005 r., I OZ 835/05, i z dnia 2 października 2014 r., II OZ 1012/14). Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd uznał, iż kwota 100 zł stanowiąca wpis od skargi kasacyjnej nie stanowi kwoty, której skarżący niebyłby w stanie ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie można także zgodzić się z twierdzeniem skarżącego co do trudności z uzyskaniem pożyczki na poczet wpisu od skargi kasacyjnej, jeżeli wynosi on 100 zł. Dodać należy także, iż skarżący zadeklarował gotowość opłacenia usługi sporządzenia skargi kasacyjnej od wyroku z oszczędności pochodzących ze sprzedaży akcji. Tym bardziej zatem możliwe wydaje się w tej sytuacji poniesienie przez skarżącego wydatku w kwocie 100 zł na wpis od skargi kasacyjnej, czyli kwoty mniejszej od kosztu usługi sporządzenia ewentualnej skargi kasacyjnej. Zdaniem Sądu wskazane powyżej okoliczności świadczą o prawidłowości i trafności zaskarżonego postanowienia Referendarza sądowego, wobec czego brak było podstaw do zmiany tego rozstrzygnięcia. Dlatego Sąd na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.