I SA/Ke 195/16

Dnia 15 kwietnia 2016 roku POSTANOWIENIE Starszy Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach Agnieszka Karyś-Adamczyk po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2016 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku A. M. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Ś. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w K. z dnia [...] r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu programu rolnośrodowiskowego postanawia: oddalić wniosek. W odpowiedzi na zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi na decyzję Dyrektora Ś. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w K. z dnia [...] r. A. M.złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z mężem i dwojgiem dzieci w wieku 7 i 11 lat. Dochód jej rodziny stanowi wynagrodzenie skarżącej ze stosunku pracy w kwocie 4400 zł netto miesięcznie, dochód skarżącej z gospodarstwa rolnego w kwocie 1300 zł netto miesięcznie oraz wynagrodzenie męża skarżącej ze stosunku pracy w kwocie 2000 zł netto miesięcznie. Skarżąca jako posiadany majątek wykazała dom jednorodzinny wielkości 190,35 m² wartości 500.000 zł wraz z działką o pow. 595 m², gospodarstwo rolne o pow. 13,7 ha o wartości 40.000,00 zł, grunty leśne 2,90 ha, bydło 6 sztuk oraz samochód osobowy volkswagen passat rok prod. 2007. Skarżąca wykazała również oszczędności w kwocie 6621,10 zł. Zobowiązania i stałe wydatki miesięczne określiła na kwotę 4.550 zł – w tym rocznie – kredyt i opłaty 10.000,00 zł, ubezpieczenie 200,00 zł, opał 5.000,00 zł, energia 2.000,00 zł, woda 10.000,00 zł, śmieci 200,00 zł, podatek 1.200,00 zł, paliwo 10.000,00 zł, nawozy i środki ochrony roślin 5.000,00 zł, usługi obce pracy w gospodarstwie rolnym – 10.000,00 zł, koszty utrzymania rodziny – 10.000,00 zł. Ponadto uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, na zwiększone wydatki sezonowe związane z uprawą ziemi pod wiosenne zasiewy oraz zakupem nasion, sadzeniaków, nawozów i paliwa. Zdaniem orzekającego, wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej: ustawy p.p.s.a. następuje w określonych przypadkach. W zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W zakresie częściowym natomiast, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie skarżąca domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Na wstępie należy zaakcentować, że każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Podkreślenia także wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Dostępność do sądu wymaga bowiem z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Natomiast strona ubiegająca się przed Sądem Administracyjnym o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź też ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Udowodnienie przez wnioskodawcę tych okoliczności daje podstawę do pozytywnego rozpatrzenia wniosku. Jeżeli pokrycie kosztów postępowania sądowego może spowodować, że strona postępowania nie będzie mogła uiścić opłat za usługi konieczne do prawidłowej egzystencji czy kupić żywności należy przyznać stronie prawo pomocy w zakresie pełnym lub częściowym. Prawo pomocy nie ma jednak charakteru swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. Zwrócić bowiem należy uwagę, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.), stwierdził, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Oceniając całokształt okoliczności w sprawie uznać należało, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Z istoty regulacji dotyczącej przyznania prawa pomocy wynika, że powinno się ją kierować w pierwszej kolejności do osób, które w sposób oczywisty nie są w stanie opłacić kosztów sądowych. Tymczasem badając sytuację majątkową skarżącej nie można ponad wszelką wątpliwość stwierdzić, że nie jest ona w stanie opłacić kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy, którego domaga się skarżąca, jak już wcześniej podkreślono ma charakter wyjątkowy i jest stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem – przykładowo do takich osób można zaliczyć osoby bezrobotne bez prawa do zasiłku czy osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Bezspornie do żadnej z wymienionych grup społecznych skarżąca nie należy, a jej sytuacja finansowa nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Po pierwsze skarżąca i jej rodzina mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, skarżąca i jej mąż uzyskują stały miesięczny dochód w łącznej kwocie 7.700 zł netto miesięcznie, rodzina posiada oszczędności w kwocie 6.621,10 zł oraz nieruchomości i majątek ruchomy znacznej wartości. Miesięczne zobowiązania i stałe wydatki skarżąca określiła na kwotę 4.550,00 zł. W ocenie orzekającego, miesięczny dochód jaki rodzina skarżącej uzyskuje, oszczędności jakie posiadają oraz kwoty jakie miesięcznie wydatkują nie pozwalają dać wiary, że skarżąca nie jest w stanie pozyskać środków na opłacenie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie. Za zasadnością wniosku nie przemawia również powoływanie się przez stronę skarżącą na spłatę kredytu. W tym miejscu podkreślić należy, że fakt spłaty zobowiązań kredytowych nie jest argumentem za przyznaniem prawa pomocy. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację finansową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i okoliczność ta nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. Spłata kredytów nie jest wydatkiem, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Podkreślić należy, że skarżąca nie wskazuje, aby miała jakiekolwiek problemy ze spłatą zaciągniętych zobowiązań, bądź posiadała z tego tytułu zaległości. Przedstawione przez skarżącą okoliczności świadczą o tym, że sytuacja materialna jej rodziny jest stabilna i że posiada on dostateczne środki nie tyle na zapewnienie rodzinie minimum egzystencji, a na możliwość ponoszenia wydatków wykraczających poza zakres możliwości przeciętnego gospodarstwa domowego. Uwagi tej nie należy traktować jako wskazującej na konieczność rezygnacji z życia na przedstawionym poziomie – ma ona jedynie na celu wskazanie, że wysokość wydatków miesięcznych rodziny skarżącej jest ponadprzeciętna, znacznie wykraczająca poza zakres podstawowych potrzeb socjalnych. Wskazać również należy, że zasadą jest, iż w przypadku dysponowania przez stronę skarżącą oszczędnościami, brak jest podstaw do obciążenia Skarbu Państwa kosztami sądowymi do wysokości posiadanych oszczędności, które co do zasady winien ponieść skarżący inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne. Z istoty prawa pomocy wynika bowiem możliwość skorzystania z dobrodziejstwa prawa pomocy dopiero, gdy strona wykaże, że po uiszczeniu wszystkich koniecznych kosztów swojego utrzymania nie dysponuje już żadnymi wolnymi środkami, które mogłaby przeznaczyć na poniesienie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Tymczasem w sprawie niniejszej skarżąca wskazała, że dysponuje oszczędnościami w wysokości 6.621,10 zł tj. w kwocie niemal pięciokrotnie przewyższającej wysokość wpisu od skargi, który stanowi kwotę 1.341,00 zł. Posiadanie oszczędności we wskazanej wysokości skutkuje brakiem podstaw do tego, aby stwierdzić, że strona nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi, które uniemożliwiłyby poniesienie, kosztów sądowych w tej sprawie. Zatem w ocenie orzekającego skarżąca jest w stanie uiścić koszty sądowe w rozpoznawanej sprawie. Odnosząc się do wniosku o ustanowienie pełnomocnika wskazać należy, że ustanowienie w toku postępowania przed sądem administracyjnym I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy. Sąd bowiem obowiązany jest czuwać nad tym, by stronom występującym w sprawie bez pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 ustawy p.p.s.a.). Natomiast skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu, czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Sąd także ocenia, czy organy administracyjne zastosowały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze (art. 134 ustawy p.p.s.a.). Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od fachowości formułowanych przez wnioskodawcę zarzutów, czy braku jego zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1134/04). Ponadto, ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika prawnego z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na wyżej opisane gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 ustawy p.p.s.a. (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2008 r. sygn. akt II OZ 625/08). Uwzględniając powołane wyżej okoliczności negatywnie ocenić należy próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów postępowania sądowego oraz kosztów ustanowienia pełnomocnika, bowiem możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić również należy, że ponoszenie kosztów sądowych nie wiąże się z dodatkowym, comiesięcznym obciążeniem budżetu domowego, obowiązek ten zwykle sprowadza się do jednorazowego uiszczenia opłat sądowych, takich jak wpis od skargi, ewentualnie – w zależności od rozstrzygnięcia wyroku – opłata kancelaryjna (100 zł) i wpis od skargi kasacyjnej (równowartość połowy wpisu od skargi). Stosownie natomiast do postanowień art. 200 ustawy p.p.s.a. w przypadku uwzględnienia wniesionej skargi przez sąd pierwszej instancji stronie skarżącej przysługuje od organu, który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw. Biorąc pod uwagę wszystkie te okoliczności uznać należało, że skarżąca nie wykazała dostatecznie zasadności swojego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata i dlatego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7, art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 ustawy p.p.s.a.