I SA/Ke 397/13

Dnia 13 sierpnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma po rozpoznaniu w dniu 13 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku R. U. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, w sprawie ze skargi R. U. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] 2013 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: 1. zwolnić R. U. od kosztów sądowych w zakresie wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł; 2. oddalić wniosek w pozostałym zakresie. W skardze na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] 2013 r. nr [...] R. U. (dalej również jako "skarżący") wystąpił m.in. z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu w osobie J. G.. Wbrew art. 252 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "ustawą p.p.s.a.", złożony wniosek nie został wniesiony na urzędowym formularzu PPF. W związku z tym sąd doręczył skarżącemu odpowiedni formularz oraz wezwał skarżącego do wypełnienia go i złożenia w terminie siedmiu dni od doręczenia pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. R.U. we wniesionym formularzu wskazał, że pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z żoną D. U.. Skarżący ma przepuklinę, chory kręgosłup i serce oraz orzeczoną II grupę inwalidzką. Mieszka na wsi. Na zimę kupuje 4 tony węgla po 850 zł, 3 metry drewna (250 zł x 3 + przywóz). Za prąd płaci 300 zł, za śmieci i ścieki 200 zł. Żona choruje na serce, tarczycę i żołądek. Jest po leczeniu onkologicznym. Dzieci skarżącego nie mają pracy, dlatego mu nie pomagają, a same wymagają pomocy. Skarżący - z tytułu służebności w drewnianym domu stanowiącym własność córki – zajmuje jeden pokój i kuchnię. Innego majątku nie posiada. Oświadczył również, że nie ma od kogo pożyczyć pieniędzy, a brakuje mu na jedzenie i na leczenie. Na gaz wydaje miesięcznie 50 zł, a na telefon 50 zł. Żona skarżącego z tytułu emerytury z KRUS osiąga dochód miesięczny w wysokości 700 zł brutto i prawie wszystko wydaje na leczenie. Skarżący natomiast otrzymuje emeryturę w wysokości 1000 zł netto. Łącznie skarżący wraz z żoną uzyskują dochody w wysokości 1818 zł brutto. Do wniosku o udzielenie prawa pomocy skarżący dołączył dokumenty będące potwierdzeniem odbioru przekazu pocztowego emerytury z ZUS. Wynika z nich, że za kwiecień 2013 r. skarżący otrzymał świadczenie emerytalne w wysokości 1514,78 zł, za maj 2013 r. – 1060,17 zł i za czerwiec 2013 r. – 1060,17 zł. W dniu 18 lipca 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wydał postanowienie, w którym oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Referendarz wskazał, że skarżący jest w stanie zdobyć środki finansowe na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Przyjął jednocześnie, że przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowany do osób charakteryzujących się ubóstwem (np. osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku czy osób pozbawionych środków do życia). Stwierdził, że skarżący do takiej grupy osób nie należy, gdyż uzyskuje stały miesięczny dochód z tytułu świadczeń emerytalnych aktualnie w łącznej kwocie 1 760,17 zł. Zwrócił uwagę, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe stanowią 100 zł z tytułu wpisu od skargi i koszty te skarżący jest w stanie ponieść. Referendarz podkreślił jednocześnie, że w postępowaniu przed sądem I instancji korzystanie z usług adwokata nie ma charakteru obligatoryjnego, a konstrukcja postępowania sądowoadministracyjnego stanowi należytą gwarancję ochrony uprawnień skarżącego. Wobec tego, referendarz negatywnie ocenił próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów opłacenia profesjonalnego pełnomocnika. Od orzeczenia referendarza sądowego skarżący pismem z dnia 27 lipca 2013 r. wniósł sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Podniósł w nim, że referendarz sądowy nie uwzględnił konieczności ponoszenia przez skarżącego i jego żonę ponadprzeciętnych wydatków związanych z leczeniem. Ponadto referendarz sądowy nie wziął pod uwagę kosztów bieżącego utrzymania (m.in. opłat za opał, prąd, śmieci i ścieki). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 lipca 2013 r. utraciło moc. Zgodnie z art. 199 ustawy p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu (przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy, która może być udzielona w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 ustawy p.p.s.a.). Jak wynika z powyższego, udzielenie prawa pomocy (w jakimkolwiek zakresie) polega na przerzuceniu kosztów postępowania na budżet państwa, czyli pośrednio na ogół społeczeństwa. W związku z tym, prawo pomocy może być udzielone jedynie w sytuacjach wyjątkowych, o jakich stanowi art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z tymi przepisami, prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych, udzielenie prawa pomocy w takim zakresie dotyczy osób, które nie mają w zasadzie żadnych dochodów, są bezrobotne bez prawa do zasiłku i nie posiadają żadnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 18 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 524/06 oraz postanowienie NSA z dnia 15 listopada 2011 r., sygn. akt II OZ 1099/11, w/w orzeczenia są dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie NSA z 25 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 796/11, LEX nr 1103044). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a.) przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez "uszczerbek", o którym mowa w w/w przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12, LEX nr 1120552). Warto również dodać, że przesłanki udzielenia prawa pomocy powinny być interpretowane ściśle, z uwagi na wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy. Obowiązek wykazania ich istnienia ciąży natomiast na wnoszącym o udzielenie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1024/12, LEX nr 1240480). W przedmiotowej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W złożonym formularzu PPF skarżący zaznaczył bowiem, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz o ustanowienie adwokata z urzędu. Dokonując analizy przedstawionej przez skarżącego sytuacji w oparciu o przedstawione informacje i dokumenty, należy stwierdzić, że udzielenie skarżącemu prawa pomocy w pełnym zakresie nie jest uzasadnione. Jak bowiem podkreślono już wyżej, taki zakres tego prawa przysługuje jedynie osobom, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co – jak wynika z orzecznictwa – występuje w sytuacji, w której skarżący nie uzyskuje w zasadzie żadnego dochodu. W niniejszej sprawie powyższa przesłanka nie została spełniona. Rodzina skarżącego dysponuje bowiem stałym źródłem dochodu, więc jej sytuacja materialna jest stabilna. Łączny dochód rodziny wynosi miesięcznie – jak oświadczył skarżący - 1818 zł brutto (1060,17 zł netto z tytułu świadczenia emerytalnego skarżącego oraz 700 zł brutto z tytułu świadczenia emerytalnego jego żony pozostającej wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym). Ponadto, potrzeby mieszkaniowe rodziny są w pełni zaspokojone bez konieczności ponoszenia w tym zakresie kosztów, np. wynajmu. Skarżącemu przysługuje bowiem służebność osobista w domu córki (w domu tym zajmuje 1 pokój i kuchnię). Dodatkowo, koszty utrzymania rodziny (żywność, leki, media) są w zasadzie w pełni pokryte przez uzyskiwane dochody, co pośrednio przyznał sam skarżący w złożonym przez siebie sprzeciwie. Okoliczność uzyskiwania stałego dochodu w w/w wysokości wskazuje, że w niniejszej sprawie nie występuje brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania przez skarżącego. Oceniając jednak możliwości finansowe partycypowania przez niego w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 ustawy p.p.s.a., należało przyjąć że nie może on ponieść pełnych kosztów tego postępowania. Sytuacja materialna skarżącego uzasadnia zatem udzielenie zwolnienia od poniesienia części kosztów sądowych (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a.), zwłaszcza tych, które warunkują dostęp do sądu. Wynika to głównie z tego, że stałe dochody, którymi dysponują skarżący i jego żona są niewielkie i przeznaczone na bieżące potrzeby rodziny. Skarżący wykazał bowiem, że na leczenie wydatkowane jest wynagrodzenie żony (około 700 zł). Ponadto, skarżącego obciążają coroczne wydatki na ogrzewanie (na zimę kupuje 4 tony węgla po 850 zł oraz 3 metry drewna w cenie 250 zł za metr, do której doliczyć należy dodatkowo opłatę za transport). Wydatki te podzielone przez 12 miesięcy dają wynik około 135 zł miesięcznie (bez opłaty za transport, której wysokości skarżący nie wskazał). Za prąd skarżący płaci około 300 zł, a za wywóz nieczystości – 200 zł (skarżący nie sprecyzował czy są to opłaty miesięczne, czy płacone w dłuższych okresach). Miesięczne opłaty za telefon wynoszą go 50 zł i za gaz również 50 zł. W wyliczeniu tym uwzględnić należy również koszty wyżywienia dwóch osób, mimo że skarżący nie podał ich wysokości. Sumarycznie powyższe wydatki zbliżone są zatem wysokością do uzyskiwanego przez rodzinę dochodu. W związku z powyższym, Sąd postanowił zwolnić skarżącego z uiszczenia wpisu od skargi (w niniejszej sprawie wynoszącego 100 zł). W sytuacji bowiem, gdy wykazana przez skarżącego sytuacja materialna uzasadnia jedynie przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, a skarżący we wniosku wnosił jednocześnie o zwolnienie z kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata z urzędu, Sąd zobligowany jest do wyboru zakresu, jakiego będzie dotyczyć przyznane prawo pomocy. W związku z tym, orzekając o zakresie i rodzaju przyznanej pomocy skarżącemu, Sąd wziął pod uwagę czynności warunkujące skuteczne wniesienie skargi. I tak z art. 220 § 1 ustawy p.p.s.a. wynika, że sąd nie podejmuje żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie uiszczono należnej opłaty. Od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym pobiera się wpis (art. 230 § 1 ustawy p.p.s.a.). Z powyższego wynika, że skuteczne wniesienie skargi jest uwarunkowane uiszczeniem wpisu. W związku z tym Sąd, przyjmując, że sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia zwolnienia od kosztów w zakresie całkowitym, uznał, że dla realizacji jego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) podstawowe znaczenie ma zwolnienie od ponoszenia wpisu od skargi. Wtórny sens ma natomiast udział pełnomocnika – o którego ustanowienie wnioskował również skarżący. Jego występowanie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie jest bowiem obligatoryjne. Ponadto jego ustanowienie ma znaczenie tylko wtedy, gdy będzie możliwe merytoryczne rozpoznanie skargi, co nastąpi m.in. dopiero po uiszczeniu wpisu w odpowiedniej wysokości. Jak wspomniano wyżej, nie znaleziono przesłanek do uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przyznając zaś zwolnienie od kosztów postępowania w zakresie wpisu od skargi, sąd oddalił wniosek skarżącego w pozostałym zakresie, a zatem m.in. w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Ustanowienie adwokata przez sąd w sytuacji zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi oznaczałoby bowiem, że skarżącemu zostanie przyznane prawo pomocy w rozmiarze zbliżonym do pełnego (całkowitego), a przesłanek ustanowienia takiego rodzaju prawa pomocy skarżący nie spełnia, głównie z uwagi na uzyskiwanie stałego dochodu, pozwalającego zaspokoić potrzeby bytowe rodziny. Warto również podkreślić – co już wskazano wyżej – że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Taka zaś sytuacja, co również wyjaśniono powyżej, nie zachodzi w przypadku skarżącego. Należy również zaznaczyć, że przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika, na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego, nie jest warunkiem skutecznego wniesienia i rozpoznania skargi. Był to dla Sądu dodatkowy argument przemawiający za wyborem zakresu prawa pomocy przyznanego skarżącemu w sytuacji uznania, że spełnia on przesłanki jedynie częściowego zakresu prawa pomocy. Stanowisko, że dla oceny udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika ma znaczenie etap postępowania sądowoadministracyjnego potwierdził NSA w postanowieniu z dnia 19 maja 2011 r., sygn. akt II GZ 245/11 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego, na podstawie art. 244, art. 245, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w sentencji postanowienia.