I SA/Ke 512/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grabowska po rozpoznaniu w dniu 23 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku A. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od części kosztów oraz ustanowienia doradcy podatkowego w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] 2013 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2010 r. p o s t a n a w i a : oddalić wniosek. W dniu 24 października 2013 r. A. K. (zwana dalej "skarżącą") złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego. Z wniosku wynika, że skarżąca pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z trójką małoletnich dzieci (M. - 12 lat, P.- 11 lat oraz N. 4 lata), które samotnie wychowuje. Oświadczyła, iż otrzymywane przez nią dochody nie pozwalają jej ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku finansowego mającego wpływ na konieczne utrzymanie rodziny. Dodała, że jej znajomość prawa podatkowego jest ograniczona, więc nie może reprezentować swoich interesów w sprawie podatkowej, a nie stać jej na poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem doradcy podatkowego z wyboru. Jednocześnie oświadczyła, że od dnia 23 sierpnia 2013 r. jest właścicielką mieszkania o pow. 59,30 m2. Musi jednak do dnia 31 sierpnia 2015 r. spłacić byłego męża (120 650 zł). Skarżąca wskazała, że osiąga dochód z wynagrodzenia za pracę w wysokości 4 000 zł brutto miesięcznie. Innych dochodów ani majątku nie wykazała. Postanowieniem z dnia 28 października 2013 r. referendarz sądowy WSA w Kielcach oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Od powyższego postanowienia skarżąca złożyła sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wskazując, że uiściła już 100 zł wpisu, lecz wnosi o zwolnienie przynajmniej od dalszych kosztów i o ustanowienie doradcy podatkowego. Dodała, że nieprawdą jest, iż zobowiązania cywilnoprawne nie mają wpływu na przyznanie prawa pomocy. Miesięczna rata na zobowiązanie w stosunku do byłego męża wynosi bowiem 3 333,33 zł. Natomiast skarżąca łącznie dysponuje kwotą 4120 zł miesięcznie na 5 osób. Po odjęciu w/w zobowiązania pozostaje kwota 786,67 zł miesięcznie, a gdyby nie pomoc rodziców, jej rodzina nie byłaby w stanie przeżyć za tę kwotę. Jednocześnie podniosła, że osoba mająca złą sytuację materialną ma mniejsze szanse na dochodzenie swoich praw niż osoba o lepszym statusie. Stwierdziła, że nie rozumie dlaczego utożsamiono doradcę podatkowego z pełnomocnikiem w postępowaniu. Nadto, obowiązki informacyjne Sądu istniejące wobec strony występującej bez pełnomocnika nie mają związku z przyznaniem doradcy podatkowego, które jest konieczne dla wyrównania szans skarżącej w niniejszej sprawie. Z uwagi na powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia z dnia 28 października 2013 r. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej jako "ustawa p.p.s.a.", wezwano skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: nadesłanie informacji o miesięcznych kosztach utrzymania rodziny i mieszkania (np. żywność, lekarstwa, opłaty abonamentowe i czynszowe); wyjaśnienie rozbieżności występujących między informacjami podanymi w formularzu PPF oraz złożonym sprzeciwie w kwestii ilości osób gospodarujących wspólnie ze skarżącą; wyjaśnienie czy prócz skarżącej ktoś partycypuje w utrzymaniu córki – N. (z akt administracyjnych wynika bowiem, że skarżąca otrzymuje alimenty jedynie na M. i P. K.). W odpowiedzi skarżąca wskazała, że prócz kosztów związanych ze spłatą mieszkania ponosi wydatki w łącznej wysokości 3115 zł miesięcznie (czynsz - 615 zł, prąd - 100 zł, opłata za obiady w szkole M. i P. - 150 zł, opłata za przedszkole N. - 150 zł, wyżywienie - 1500 zł, artykuły szkolne, podręczniki, składki - 200 zł, odzież i obuwie - 300 zł, wizyty lekarskie i leki - 200 zł, środki czystości - 50 zł). W ocenie skarżącej z powyższego zestawienia wynika, że poczyniła oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Są one jednak niewystarczające, stąd wniosek o pomoc państwa. Skarżąca wyjaśniła nadto, że w kosztach utrzymania córki N. partycypuje jej ojciec (około 500 zł miesięcznie). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 powołanej już wyżej ustawy p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu, a także dowodów, które zostały ujawnione wraz ze sprzeciwem lub później. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 28 października 2013 r. utraciło moc. Zgodnie z przepisem art. 199 ustawy p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu (przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy, która może być udzielona w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a.). Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Zgodnie z treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) bądź osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Jak wynika z analizy złożonego w przedmiotowej sprawie formularza PPF, skarżąca początkowo ubiegała się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wnioskowała bowiem o generalne zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. W złożonym sprzeciwie podniosła jednak, że żąda zwolnienia od dalszych kosztów sądowych (100 zł wpisu już uiściła 23 września 2013 r.) oraz o ustanowienie doradcy podatkowego. Należy zatem uznać, że skarżąca ograniczyła swój wniosek do żądania przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając na względzie okoliczności przedstawione przez skarżącą, Sąd uznał, że jej żądanie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy bowiem zwrócić uwagę, że jest ona właścicielką mieszkania o pow. 59,30 m2. Poza tym, otrzymuje stałe miesięczne wynagrodzenie za pracę w wysokości 4000 zł brutto i - co wynika z załączonych akt administracyjnych - pobiera alimenty na dwójkę dzieci w wysokości 1300 zł miesięcznie. Dodatkowo w ponoszeniu kosztów utrzymania najmłodszego dziecka partycypuje jego ojciec - około 500 zł miesięcznie. Warto również podkreślić, że skarżąca – jak sama wskazała w sprzeciwie – uzyskuje także pomoc od rodziców. Powyższe oznacza, że skarżąca miesięcznie dysponuje budżetem w wysokości około 5 800 zł, a poniesienie wyszczególnionych wyżej wydatków koniecznych dla utrzymania rodziny w wysokości 3115 zł powoduje, że skarżącej pozostaje do dyspozycji kwota około 2685 zł. W tym kontekście warto wskazać na postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r. sygn. akt I OZ 406/13, Lex nr 1319089, w którym Sąd stwierdził, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Nadto, zaznaczenia wymaga, że z przedstawionych przez skarżącą dokumentów nie wynika, aby posiadała jakieś zaległości, co rodzi wniosek, że wszystkie należności są przez nią na bieżąco spłacane, a sytuacja materialna rodziny jest stabilna. Dodać także należy, że prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wtedy, gdy uiszczenie kosztów zagrozi możliwości zapewnienia potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne. Nie chodzi tu zatem o utrzymanie na określonym poziomie, zwykłym dla wnioskodawcy i o wpływ polegający na obniżeniu tego poziomu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I FPP 2/13, LEX nr 1299247). Odnosząc się natomiast do okoliczności spłaty mieszkania wobec byłego męża, której rata miesięczna wynosi 3333,33 zł, Sąd stwierdził, że nie może ona przesądzać o możliwości udzielenia prawa pomocy. Należy podkreślić, że zapłata kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego jest rodzajem należnego od strony zobowiązania o charakterze publicznoprawnym. Spłata mieszkania na rzecz byłego męża skarżącej stanowi zaś zobowiązanie cywilnoprawne. Przyznanie w takiej sytuacji prawa pomocy oznaczałoby de facto, że Sąd niepublicznoprawne zobowiązania uznaje za ważniejsze od tych, które dotyczą postępowania sądowoadministracyjnego, a tym samym chroni lub też wzbogaca majątek podmiotów prywatnych. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 maja 2013 r. (sygn. akt II FZ 211/13, LEX Nr 1318895), nie jest dopuszczalna sytuacja, w której strona postępowania posiada środki finansowe na spłatę zobowiązań związanych z powiększaniem prywatnego majątku, zaś koszty jej postępowania przed sądem finansowane są z budżetu państwa. Nie ma zatem żadnego powodu, dla którego należałoby przyznać innym zobowiązaniom niezwiązanym z udziałem w postępowaniu sądowym pierwszeństwo w spłacie, a kosztami dochodzenia uprawnień przed sądem obciążyć ogół społeczeństwa. Należy podkreślić, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko wtedy, gdy zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Natomiast sytuacja skarżącej nie jest tą szczególną, uzasadniającą jej dofinansowanie ze środków publicznych. Należy również zaznaczyć, że w niniejszej sprawie skarżąca uiściła już wpis w wysokości 100 zł. Warunek dostępu do sądu został więc już w podstawowym zakresie spełniony. Zestawienie wysokości innych kosztów sądowych, których powstanie jest na obecnym etapie postępowania jedynie hipotetyczne, z wielkością miesięcznego dochodu strony oraz jej wydatkami prowadzi do wniosku, że udzielenie jej prawa pomocy, choćby tylko w częściowym zakresie, nie jest uzasadnione. Wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy obejmował także ustanowienie w sprawie pełnomocnika procesowego w osobie doradcy podatkowego. Należy jednak podkreślić, że przesłanką ustanowienia doradcy podatkowego przez Sąd nie jest akcentowany przez skarżącą brak specjalistycznej wiedzy, lecz niemożność poniesienia kosztów umocowania pełnomocnika w drodze wyboru. Ta przesłanka nie występuje natomiast w niniejszej sprawie. Należy bowiem zauważyć, że po poniesieniu wydatków niezbędnych z punktu widzenia koniecznego utrzymania rodziny (do których nie można zaliczyć spłaty mieszkania względem byłego męża z uwagi na jej jedynie przysposabiający, a nie niezbędny charakter) skarżącej pozostaje kwota, którą może przeznaczyć na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Takim bowiem – wbrew twierdzeniom skarżącej – jest doradca podatkowy, gdyż ma on nie tylko wspierać stronę w argumentacji stanowiska, lecz również zastępować w czynnościach procesowych. Należy także podkreślić, że przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie pełnomocnika, na tym etapie postępowania, nie jest warunkiem skutecznego wniesienia i rozpoznania skargi. Jest nim natomiast wniesienie wpisu, o czym świadczy art. 220 § 1 ustawy p.p.s.a. Opłata ta została już jednak poniesiona przez skarżącą, a zatem prawo do sądu w podstawowym zakresie zostało skarżącej zapewnione. Należy podkreślić, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi bowiem ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 419/13, Lex nr 1319097). Nie bez znaczenia dla dokonanej oceny jest również konstrukcja postępowania sądowoadministracyjnego, która nakłada na Sąd obowiązek udzielania stronom występującym bez profesjonalnego pełnomocnika stosownych informacji (art. 6 ustawy p.p.s.a.) oraz nie ogranicza zakresu badania zaskarżonej sprawy do kwestii podniesionych w skardze (art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.). Reasumując, Sąd nie doszedł do przekonania, że poniesienie przez skarżącą części kosztów sądowych (wykraczających poza uiszczony już wpis od skargi) oraz wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jej samej oraz jej rodziny. Dlatego też negatywnie ocenił próbę przerzucenia na budżet państwa powyższych kosztów. Na koniec warto podkreślić, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, nie zaś subiektywnego przekonania o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach - na podstawie art. 243, art. 244 § 1, art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. - postanowił jak w sentencji.