II SA/Ke 114/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Żak, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian (spr.),, Sędzia WSA Renata Detka, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Katarzyna Tuz-Stando, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 maja 2012r. sprawy ze skargi T.O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. III. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokat E.W. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym VAT w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] po rozpatrzeniu odwołania T. O. od decyzji działającego w imieniu Burmistrza Miasta i Gminy [...] Kierownika Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia [...], odmawiającej umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz dzieci, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Do wydania tej decyzji doszło na tle następujących okoliczności. W dniu 27 lipca 2011r. T. O. zwrócił się do Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o umorzenie w całości lub w części zadłużenia z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, powołując się na trudną sytuację swojej rodziny, która uległa pogorszeniu na skutek tragicznej śmierci córki. Decyzją z dnia [...] organ I instancji, działając na podstawie art. 12, 16 i art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zmianami), odmówił umorzenia należności, wskazując że umorzenie jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy oraz znikome źródła dochodów na utrzymanie, nie jest możliwe wywiązanie się ze zobowiązania. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło tę decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Wskazało, że z uwagi na regulację zawartą w art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. Nr 1 z 2009r. poz. 7 ze zmianami) podstawę do orzekania w niniejszej sprawie stanowi art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Decyzja wydana na podstawie tego przepisu ma charakter uznaniowy, jednak przyznana organowi swoboda nie upoważnia do działania dowolnego, gdyż organ zobowiązany jest do analizy całokształtu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji, wskazując jako podstawę swojego rozstrzygnięcia przepisy ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, w tym art. 16, ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Organ ten ustalił, że zadłużenie z tytułu wypłaconych na dzieci zaliczek alimentacyjnych wynosi 8136,07 zł, natomiast łączny dochód rodziny 1650,50 zł, na który składa się emerytura T. O. w wysokości 769,24 zł, renta jego żony w wysokości 740,26 zł oraz świadczenia rodzinne na córkę J. O. w wysokości 141 zł. Dochód przekracza kryterium dochodowe rodziny, wynoszące 1404 zł, co pozwala stwierdzić, że nie występuje sytuacja zagrożenia bytu społecznego rodziny i poziom życia rodziny jest powyżej akceptowanego minimum. Odnoszą się do podnoszonej przez T. O. kwestii zdrowotnej jego rodziny organ wskazał, że nie zostały przedstawione żadne dokumenty, potwierdzające zły stan zdrowia jego żony i syna R. W odwołaniu od tej decyzji T. O. podniósł, że to on zajmował się wychowaniem dzieci, a mimo to alimenty zostały przyznane żonie i dopiero później sąd pozbawił ją tych alimentów. Żona i syn są chorzy umysłowo i na nim spoczywa ciężar utrzymania rodziny. Wskazał, że obecnie nie stać go na ponoszenie opłat za prąd, wodę i nie ma pieniędzy na wykupienie recept. Utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wskazało, że zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami. Ten obowiązek może być ograniczony. Zgodnie bowiem z art. 30 ust. 2 i 3 tej samej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć należności z tytuły wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ nie jest bezwzględnie zobligowany do umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych wierzycielowi świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że wnioskodawca nie udokumentował, iż zarówno on sam jak i jego rodzina znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji zdrowotnej, uzasadniającej umorzenie zadłużenia. Argumentacja, że żona i syn utrudniają mu złożenie stosownych dowodów o stanie ich zdrowia świadczy o tym, że nie upatrują oni swojej sytuacji jako trudnej, a jak wynika z wywiadu, odwołujący wraz z nimi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Za istotną organ ten uznał także okoliczność, że ze złożonego przez odwołującego się oświadczenia wynika, że nie posiada gospodarstwa rolnego, gdyż je wydzierżawił. Oznacza to, że niewątpliwie osiąga on z tego tytułu jakieś dochody, a jeżeli nie, to może w taki sposób rozporządzić tym gospodarstwem, aby przyniosło mu dochód pozwalający na spłatę zobowiązań. Zdaniem Kolegium w obecnej sytuacji ulga w postaci umorzenia byłaby przedwczesna. T. O. powinien wystąpić do organu o umożliwienie mu spłaty zadłużenia w ratach, skoro już spłaca zadłużenie wobec likwidatora Funduszu Alimentacyjnego w wysokości po 200 zł miesięcznie. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] skardze na tę decyzję T. O. ponownie powołał się na trudną sytuację materialną i zdrowotną rodziny. Wskazał, że był zmuszony wydzierżawić gospodarstwo rolne, bowiem dzięki temu jego żona mogła otrzymywać rentę. Gdy wypowie dzierżawę, jego żona przestanie otrzymywać to świadczenie, a on emeryturę i rodzina nie będzie miała z czego żyć. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko, z tym, że odwołało się do regulacji prawnej zawartej w art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zażył, co następuje: Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 poz. 270), dalej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawa prawną. Mając na uwadze tę regulację z urzędu stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa. Przedmiotem postępowania przed organami była sprawa dotycząca umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zmianami), dalej określanej w skrócie ustawą o postępowaniu wobec dłużników...W tej sytuacji w pierwszej kolejności należy odnieść się do tego, przepisy której ustawy powinny mieć zastosowanie w tej sprawie, zwłaszcza, że jak to wynika ze wstępnej części uzasadnienia organ I instancji jako podstawę swojego rozstrzygnięcia wskazał art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników..., natomiast organ odwoławczy rozstrzygał na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. Nr 1 z 2009r. poz. 7 ze zmianami), dalej określanej w skrócie ustawą o pomocy osobom... Okoliczność ta jest istotna dlatego, że obie ustawy częściowo przewidują inne przesłanki umorzenia należności. Otóż wskazać należy, że kwestia ta była przedmiotem licznych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego i prezentowane przez ten Sąd stanowisko jest jednolite. Do umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych stosuje się przepisy ustawy z 7 września 2007r. Takie stanowisko zostało zaprezentowane między innymi w postanowieniach tego Sądu z dnia 4 listopada 2009r. sygn. I OW 89/09, z dnia 12 sierpnia 2009r. sygn. I OW 113/09 – oba dostępne w internetowej bazie orzecznictwa sądów administracyjnych - oraz w wyrokach: z dnia 14 kwietnia 2011r. sygn. I OSK 31/11 Lex nr 990244, z dnia 27 października sygn. I OSK 980/10 dostępnym w internetowej bazie orzecznictwa, z dnia 12 stycznia 2012r. sygn. I OSK 1426/11 Lex nr 1126266. W szczególności, jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku w sprawie I OSK 31/11 " Wojewódzki Sąd Administracyjny w /..../ dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a w konsekwencji przyjęcie przez Sąd, że w sprawie o umorzenie należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej mają zastosowanie przepisy art. 30 tej ustawy, określające właściwość organu dłużnika alimentacyjnego jest zgodne z prawem. Zarówno Samorządowe Kolegium Odwoławcze jak i skarżący odczytują znaczenie przepisu art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 r. ograniczając się tylko do jego treści i wykładni językowej – nadając określeniu "sprawy o zaliczkę alimentacyjną" tak szerokie znaczenie, iż obejmuje ono także sprawy o umorzenie tej zaliczki. Tymczasem wyjaśniając ten przepis należy mieć na uwadze, że zgodnie z przyjętymi zasadami wykładni prawa nie jest dopuszczalny proces wykładni w oderwaniu od całości przepisów zawartych w danej ustawie, jak również od rozwiązań przyjętych w obowiązującym systemie prawa. Zasadnie zatem Sąd pierwszej instancji uwzględnił kontekst systemowy, zwracając uwagę, iż omawiany art. 41 nie jest jedynym przepisem intertemporalnym. Przepis ten nakazuje stosować przepisy dotychczasowe do spraw o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 7 września 2007 r. Użycie w tym przepisie określenia "podlegają rozpatrzeniu" oznacza iż chodzi tu o postępowanie rozpoznawcze prowadzone w sprawach o przyznanie tego rodzaju świadczenia. Przepis art. 42 ust. 2 ustawy dotyczy spraw o zwrot nienależnie pobranych zaliczek, które również podlegają rozpatrzeniu i dochodzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Art. 43 ust. 2 odnosi się do egzekucji należności z tytułu wypłaconych zaliczek, którą prowadzi się w dalszym ciągu aż do zaspokojenia na podstawie dotychczasowych przepisów. Jeżeli ustawodawca nie wymienił w przepisach przejściowych spraw o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych to tym samym sprawy te zostały potraktowane jako nowe, podlegające już regulacjom zamieszczonym w ustawie z 7 września 2007r. O stosowaniu przepisów nowej ustawy z 2007 r. wprost przesądza treść art. 30 ust. 1 ustawy z 7 września 2007 r. stanowiący, że organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa m.in. w art. 28 ust. 1 pkt 2, a są to należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej". Zaprezentowane stanowisko Sąd orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela. Do akt zostały dołączone decyzje przyznające na podstawie ustawy o postępowaniu wobec dłużników ... zaliczki alimentacyjne na dzieci A. O., J. O. i R. O., w związku z czym należy domniemywać, że z wypłatą tych właśnie świadczeń związana jest ustalona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji należność w wysokości 8136,07 zł., której umorzenia w całości bądź w części domaga się skarżący. Z akt sprawy wynika także, że T. O. mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dziećmi, w tym J. i R., na które były przyznane zaliczki alimentacyjne, oraz że córka A. zmarła. Powyższe okoliczności dowodzą, że organ I instancji, który rozpoznawał wniosek skarżącego jest zarówno organem właściwym wierzyciela jak i organem właściwym dłużnika. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane są dwa stanowiska dotyczące tego, czy umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych może nastąpić tylko na podstawie art. 30 ust. 1, czy także na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom... Pierwsze stanowisko zaprezentowane zostało między innymi w powołanych wyżej orzeczeniach NSA w sprawach o sygnaturach I OSK 1426/11, I OSK 980/10, I OSK 31/11, I OW 89/09 i 113/09, a także w wyroku WSA w Lublinie z dnia 8 października 2009r. sygn. II SA/Lu 292/09 Lex nr 580331. Zgodnie z nim jedyną i konieczną przesłanką umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum 3 lat. Pogląd ten jest wyprowadzany stąd, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom ... przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy zaliczki alimentacyjne wypłacane na podstawie przepisów ustawy o postępowaniu wobec dłużników... nie były wypłacane z takiego funduszu, a wprost do tych ostatnich świadczeń odwołuje się tylko art. 30 ust. 1 w związku z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy osobom... Drugie stanowisko zostało zaprezentowane między innymi w wyrokach NSA z dnia 16 listopada 2011r. sygn. I OSK 1095/11 oraz dnia 18 marca 2010r. sygn I OSK 2064/10 – dostępnych w internetowej bazie orzecznictwa sądów administracyjnych, a także w wyroku WSA w Krakowie z dnia 12 stycznia 2012r. sygn. III SA/Kr 505/11 Lex nr 1104526, zgodnie z którym do takich należności art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom... także ma zastosowanie, albowiem przemawia za tym wykładnia funkcjonalna i systemowa. Bez względu jednak na to, które stanowisko by podzielić, to zarówno z jednego jak i drugiego wynika, że organ wydając decyzję w przedmiocie umorzenia takich należności, jeżeli jednocześnie jest organem dłużnika, tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, powinien przede wszystkim rozpoznać sprawę na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom... i ustalić, czy zachodzą przesłanki w nim wymienione. Przepis ten nie uzależnia umorzenia należności od sytuacji majątkowej i rodzinnej dłużnika, ale przede wszystkim od skuteczności dotychczas prowadzonej egzekucji. Tymczasem organy na tę okoliczność nie poczyniły w niniejszej sprawie żadnych ustaleń. Wiadome jest tylko to, że skarżący spłaca zadłużenie wobec ZUS jako likwidatora Funduszu Alimentacyjnego. Nierozpoznanie sprawy z uwzględnieniem przesłanek umorzenia należności określonych w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom... powoduje, że zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Stosownie do art. 152 tej samej ustawy Sąd określił, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a oraz § 19 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit c oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz. 1348 ze zmianami). Ponownie rozpoznając sprawę organ poczyni stosowne ustalenia i rozważy możliwość umorzenia należności także z uwzględnieniem przesłanek z art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.