II SA/Ke 672/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal po rozpoznaniu w dniu 14 września 2021 r. na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym sprawy ze skargi S. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Sygn. akt II SA/Ke [...] UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaskarżoną decyzją z [...] maja 2021 r. [...], po rozpatrzeniu odwołania S. S., od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy I. z [...] stycznia 2021 r. odmawiającej S. S. przyznania prawa do świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że S. S. jest synem osoby wymagającej opieki – M. S., który posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium nie zgodziło się z organem I instancji, że wnioskowane świadczenie nie powinno zostać przyznane, gdyż niepełnosprawność uprawnionego do opieki, powstała po ukończeniu przez niego 25. roku życia. Przytaczając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13 oraz orzecznictwo sądów administracyjnych ugruntowane po wydaniu tego wyroku, Kolegium wskazało, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.), zwana dalej "u.ś.r.", która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Niezależnie od powyższego organ II instancji podkreślił, że uprawniony do opieki pozostaje w związku małżeńskim z A. S., która pracuje. Kolegium podkreśliło, że art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., jednoznacznie wskazuje katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji – według kolejności tego zobowiązania. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych, przysługuje zatem dopiero gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Wobec powyższego organ odwoławczy uznał, że skoro obowiązek alimentacyjny względem M. S. ciąży obecnie w pierwszej kolejności na jego żonie (osobie aktywnej zawodowo, pobierającej wynagrodzenie za pracę), jako zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, to obowiązek ten nie ciąży na wnioskodawcy, który jako syn jest zobowiązany do alimentacji względem ojca dopiero w następnej kolejności. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu I instancji, S. S. zarzucił naruszenie: 1. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osoba nielegitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności, eliminuje inne osoby bliskie w sprawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy przepis ten nie eliminuje tych osób, 2. art. 7, 77 oraz 80 kpa poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia. W uzasadnieniu skargi jej autor stwierdził, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, nie eliminuje innych osób bliskich w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (por. WSA w Białymstoku z 26 listopada 2019 r. II SA/Bk 649/19). Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy obowiązany do sprawowania opieki współmałżonek, ze względu na stan zdrowia, czy wiek, sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Dokładnie taka sytuacja występuje w niniejszej sprawie. Wnoszący skargę podkreślił, że jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, żona osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opiekować się mężem w sposób wystarczający. Tymczasem organ odwoławczy nie tylko w żadnym zakresie nie uzupełnił postępowania wyjaśniającego ale i uzasadnił decyzję w sposób bardzo lakoniczny. Skarżący zaznaczył, ze skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Pozostawanie w związku małżeńskim nie zawsze bowiem stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do alimentacji. Konieczne jest każdorazowe ustalenie, czy małżonek osoby niepełnosprawnej jest obiektywnie w stanie sprawować nad nią opiekę. Przeszkodą w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu jest każda przeszkoda uniemożliwiająca osobie spokrewnionej w pierwszym stopniu sprawowanie opieki i może to być zły stan jej zdrowia, pozostawanie w zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej, opieka nad dziećmi, co umożliwia starania o świadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności, pod warunkiem, że osoby te faktycznie świadczą osobistą opiekę w takim zakresie, który uniemożliwia im podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (por. wyrok WSA w Szczecinie z 15 kwietnia 2021 r. o sygn. akt II SA/Sz 1086/20). W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Jej przedmiotem jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w sprawie odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na fakt, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą aktywną zawodowo, która nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ostatni z przywołanych przepisów wprowadza negatywną przesłankę, której zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Pozostawanie więc w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Powyższy pogląd został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 23 stycznia 2020 r. sygn. I OSK 2462/19, z 14 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r. sygn. akt I OSK 2623/12, z 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 599/20 (dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl), a skład orzekający w niniejszej sprawie w całości go podziela. W konsekwencji należy więc uznać, że - co do zasady - uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Jak wynika z 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. okolicznością świadczącą o braku możliwości sprawowania opieki, jest orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Orzeczenie to stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które jest wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiada ani Sąd, ani organy orzekające w sprawie przyznania tego świadczenia. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie ma też żadnych innych dowodów potwierdzających brak możliwości sprawowania opieki nad małżonkiem. Skoro skarżący chce uzyskać korzyść, która nie wynika wprost z obowiązującego przepisu, to w takim przypadku, w ocenie Sądu, organ nie ma obowiązku, przeprowadzać dodatkowego postępowania wyjaśniającego w celu poszukiwania dowodów na tę okoliczność – co było zarzutem skargi. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, skoro chce wywodzić skutki prawne z danej okoliczności (tak WSA w Krakowie w wyroku z 8 marca 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 1390/20, dostępny: jw.). W niniejszej sprawie skarżący nie wskazał jednak na żadne dowody potwierdzające brak możliwości sprawowania opieki nad ojcem przez jego żonę, a skoro żona M. S. jest osobą aktywną zawodowo, to nie istnieją żadne obiektywne okoliczności, które uniemożliwiałyby jej sprawowanie opieki nad mężem. Reasumując zdaniem Sądu w sprawie nie wystąpiły żadne przesłanki uzasadniające odstąpienie od wykładni literalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a skarżący nie wskazał na żadne obiektywne przeszkody do sprawowania opieki przez współmałżonka osoby wymagającej opieki. Natomiast brak faktycznego, realnego wypełniania obowiązków małżeńskich, będącego wynikiem jakichkolwiek subiektywnych powodów, nie może stanowić podstawy do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez krewnych sprawujących faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, w sytuacji gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki, tj. pozwala mu na to stan zdrowia i wiek. Zauważyć należy przy tym, że występujący w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd o zasadności zastosowania wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 254/19 i przywołane w nim orzeczenia, dostępny: jw.), dotyczy jedynie sytuacji, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek, mimo że formalnie nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest jednak zdolny tej opieki wykonywać ze względu na swój stan zdrowia czy wiek. W niniejszej sprawie skarżący jednak takich okoliczności nie wykazał. Nie wynikają one również z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy. Nie było więc żadnych przesłanek do odstąpienia od wprost wynikających z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dyrektyw wykładni językowej. W tym stanie Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) skargę oddalił. Na podstawie art. 119 pkt 2 tej ustawy niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, o co wnosił skarżący, a organ nie wyraził sprzeciwu co do tego wniosku.