II SA/Ke 762/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Sędzia WSA Jacek Kuza, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 listopada 2021 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. znak: [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (zwane dalej SKO), po rozpatrzeniu odwołania K. P. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Kielce z dnia 27 maja 2021 r. znak: MOPR-FA.535.4609.1.2021, orzekającej o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 2010/2011 w łącznej kwocie: 25.124,32 zł (tj. 13.000,00 zł - należność główna + ustawowe odsetki liczone na dzień wydania decyzji), uchyliło zaskarżoną decyzję i w to miejsce: 1) umorzyło K. P. części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: K. P. i S. P. za okres 2010/2011 i 2012/2013 w łącznej kwocie 25.000,00 zł oraz odsetek ustawowych od ww. kwoty wynoszących na dzień wydania decyzji Kolegium 20.409,42 zł; 2) odmówiło umorzenia K. P. pozostałej części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: K. P. i S. P. (tj. pozostałej części należności głównej) w kwocie wynoszącej na dzień wydania decyzji Kolegium 71.000,00 zł oraz odsetek ustawowych od tej kwoty. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia SKO powołało przytoczone przez organ I instancji przepisy art. 30 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 877 ze zm.), zwanej dalej ustawą. W tym zakresie wskazano, że organ I instancji uznał, iż w niniejszej sprawie przepis art. 30 ust. 1 ustawy nie może mieć zastosowania, gdyż postępowanie egzekucyjne jest całkowicie bezskuteczne. Dłużnik nie dokonał bowiem za pośrednictwem organu egzekucyjnego żadnej wpłaty tytułem alimentów na poczet zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie ostatnich 3, 5 i 7 lat w żadnym zakresie – od początku prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Dlatego też organ I instancji prawidłowo przeszedł do oceny możliwości zastosowania wobec dłużnika alimentacyjnego możliwości umorzenia wypłaconych świadczeń pod kątem art. 30 ust. 2 ustawy, który to przepis znajduje zastosowanie w sytuacjach szczególnych, gdy należy poddać analizie i ocenie sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Rozstrzygnięcie podejmowane w oparciu o tą regulację ma charakter uznaniowy, a przy uwzględnieniu wniosku dłużnika w sprawie umorzenia należności obowiązkiem organu jest wyważenie słusznego interesu obywatela i interesu społecznego. Tym samym umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma wyjątkowy charakter i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Wydając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. ww. decyzję SKO miało na uwadze, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z problemami finansowymi – dlatego też sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy powinna wyróżniać się na tle innych dłużników. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że K. P. ma 58 lat, jest rozwiedziony, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, zamieszkuje w 2-pokojowym mieszkaniu, które jest własnością jego siostry, ponosi koszty związane z utrzymaniem mieszkania z tytułu czynszu w kwocie 210,00 zł i opłat za media w kwocie 46,54 zł (gaz), 124,47 zł (energia elektryczna), ponosi opłaty za korzystanie z telefonu kwocie 30,00 zł miesięcznie. Na zakup leków przeznacza miesięcznie 100 zł. Po zsumowaniu wszystkich miesięcznych wydatków do dyspozycji strony pozostaje w zależności od miesiąca, kwota od 0,00 zł do 408,00 zł. K. P. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (wydanym na okres do 31 stycznia 2022 r.), z którego wynika, że jest niezdolny do pracy, wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz korzystania z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych świadczonych przez instytucje pomocy społecznej i z takich usług korzysta. Głównym źródłem utrzymania strony jest pomoc społeczna w formie: zasiłku stałego w kwocie 326,53 zł, zasiłku pielęgnacyjnego - w wysokości 215,84 zł i dodatku mieszkaniowego w wysokości 158,81 zł. Łączny dochód strony wynosi zatem 701,00 zł miesięcznie. K. P. przebył udar mózgu oraz cierpi na zdiagnozowane schorzenia neurologiczne, ma problemy z poruszaniem się i z normalnym funkcjonowaniem – co powoduje trudności w znalezieniu zatrudnienia. Strona nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych, nie posiada gospodarstwa rolnego ani żadnego majątku ruchomego lub nieruchomości. Zadłużenie wnioskodawcy z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 2010/2011, 2011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019 na rzecz dzieci: K. P. i S. P. wynosi na dzień wydania zaskarżonej decyzji 139.140,26 zł (tj. 96.000,00 zł + ustawowe odsetki). K. P. wniósł o udzielenie najszerszej z ulg dopuszczalnych przez ustawodawcę, tj. o całkowite umorzenie zaległości. W tym zakresie SKO powołując się na art. 30 ust. 2 ustawy, wskazało że umorzenie należności alimentacyjnych powinno być zarezerwowane dla sytuacji, które nie rokują żadnej poprawy sytuacji życiowej, zdrowotnej i materialnej. Samo uzyskiwanie niskich dochodów, a nawet brak uzyskiwania dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Organ, mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy uznał, że sytuacja majątkowa strony nie uzasadnia całkowitego zwolnienia od spłaty istniejących względem państwa długów, powstałych w związku z finansowaniem opieki nad jego dziećmi – od której K. P. uchylał się od początku powstania obowiązku alimentacyjnego. Sprzeczne z normami prawa działanie dłużnika nie może być bowiem premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci na podatników. Już z tego powodu brak jest podstaw do umorzenia w całości należności alimentacyjnych dłużnika, gdyż równałoby się to z rezygnacją przez Państwo z odzyskania choćby części kwoty za niego wydatkowanej. Uwzględniając ten argument i zestawiając go z trafnie przeprowadzoną oceną sytuacji dochodowej i rodzinnej odwołującego, zdaniem SKO, organ I instancji doszedł do słusznego wniosku, że wniosek strony o całkowite umorzenie jego zadłużenia nie zasługuje na uwzględnienie. Sytuacja wnioskodawcy nie jest na tyle szczególna, aby zasadne było skorzystanie z tej najdalej idącej ulgi. Strona jest bowiem osobą w wieku produkcyjnym, nie posiada osób na utrzymaniu, co prawda boryka się z problemami zdrowotnymi od 2011 r. skutkującymi niepełnosprawnością w stopniu znacznym, jednakże orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony – zatem nie dyskwalifikuje strony z rynku pracy na stałe. Po dokładnym rozważeniu aktualnej sytuacji dłużnika SKO stwierdziło, że organ I instancji zasadnie uznał, że zgromadzony materiał dowodowy wskazuje na trudną sytuację materialno-bytową K. P. i uzasadnia zastosowanie ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w postaci częściowego umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Problemy zdrowotne uniemożliwiające aktualnie podjęcie zatrudnienia, a jednocześnie wymagające nakładów finansowych związanych z koniecznością leczenia i przyjmowania leków są bowiem przesłankami stanowiącymi o trudnej sytuacji odwołującego. Zdaniem organu odwoławczego, biorąc pod uwagę aktualne realia społeczno-ekonomiczne w Polsce, jak też uwzględniając sytuację dochodową, zdrowotną i osobistą strony, nie jest ona w stanie z osiąganego dochodu wygospodarować kwoty na spłatę zadłużenia wraz z odsetkami. W rezultacie aktualna trudna sytuacja materialno-bytowa K. P. uzasadnia zastosowanie ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w postaci częściowego umorzenia tych należności, tj. w wysokości 25.000.00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od tej kwoty wynoszącymi 20.409,42 zł. Zdaniem Kolegium, uwzględniając sytuację dochodową, zdrowotną i osobistą odwołującego, nie jest on w stanie ze swojego niskiego dochodu wygospodarować kwoty na całkowitą spłatę zadłużenia. W ocenie Kolegium, obecna sytuacja dłużnika – będącego w wieku produkcyjnym, z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na czas określony – nie przekreśla jednak możliwości spłaty pozostałego zobowiązania i tym samym nie uzasadnia jego umorzenia w całości. Nie można bowiem wykluczyć, że w przyszłości - w wyniku polepszenia stanu zdrowia - strona nie uzyska kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności, a tym samym będzie mogła podjąć pracę zarobkową. Ponadto, z akt sprawy oraz z treści odwołania wynika, że dłużnik podejmuje leczenie zmierzające do poprawy stanu zdrowia. Natomiast umorzenie należności stanowi wyjątek od zasady obowiązku ich zwrotu, a zatem powinno mieć zastosowanie, o ile sytuacja zobowiązanego w sposób trwały i nie rokujący na przyszłość nie pozwala na wywiązanie się z niego i to z przyczyn obiektywnych (niezależnych od strony). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach na ww. decyzję SKO K. P. podniósł, że w styczniu 2011 r. doznał wylewu krwi do mózgu, na skutek którego został osobą niepełnosprawną, ma niedowład prawej ręki i nogi, drgania głowy, trudności z mówieniem, powolny tok myślenia i problemy z koncentracją. Skarżący jest niezdolny do pracy, dysponuje orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym z powodu schorzeń neurologicznych z dnia 5 stycznia 2021 r., wydanym do dnia 31 stycznia 2022 r., nie posiada świadczeń emerytalno-rentowych. Z trudem zaspokaja niezbędne potrzeby bytowe, utrzymuje się z zasiłku stałego - 326,53 zł, zasiłku pielęgnacyjnego - 215,84 zł oraz dotacji do czynszu - 158,63, korzysta z pomocy niepieniężnej w postaci obiadów barowych. W rezultacie, od czasu udaru skarżący nie jest w stanie spłacać należności głównej oraz odsetek z tytułu zadłużenia z funduszu alimentacyjnego. Z posiadanego dochodu nie jest w stanie wpłacać nawet zaliczki na poczet alimentów na córki, ponieważ kwota ta nie wystarcza nawet na zaspokojenie jego podstawowych potrzeb bytowych. Stan jego zdrowia nie poprawia się, lecz ulega pogorszeniu, wobec czego brak jest możliwości zatrudnienia i uzyskania stałego źródła dochodu, z którego byłoby możliwe dokonywanie choćby częściowych wpłat na poczet zadłużenia. W rezultacie skarżący zakwestionował twierdzenie, że pozostaje w wieku produkcyjnym i jego stan zdrowia może ulec poprawie, zwłaszcza że od wielu lat orzeczenia o niepełnosprawności są wydawane systematycznie na czas określony, tj. 12-24 miesięcy. Natomiast nawet będąc osobą zdrową w wieku 58 lat trudno jest znaleźć zatrudnienie, nie znając języków obcych i nie posiadając umiejętności obsługi komputera oraz urządzeń cyfrowych. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wobec złożonego w tym przedmiocie wniosku SKO, o którym zawiadomiono skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w ramach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności decyzji organu odwoławczego. Bezspornym jest, że skarżący nie spełnia przesłanek przewidzianych w art. 30 ust. 1 ustawy, postępowanie egzekucyjne wobec niego we wskazanych w tym przepisie okresach było bowiem całkowicie bezskuteczne. Organy oceniły zatem możliwość zastosowania w sprawie art. 30 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzja wydawana na podstawie cyt. art. 30 ust. 2 ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza przy tym dowolności. Wręcz przeciwnie, działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 K.p.a., uzupełnionej regulacją art. 77 § 1 K.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Organ powinien wykazać, że nie ma podstaw do pozytywnego załatwienia podania strony, przy uwzględnieniu przesłanek stawianych przez ustawodawcę. W rozpoznawanej sprawie takimi przesłankami są sytuacje dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego, co wynika wprost z treści art. 30 ust. 2 ustawy. Uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej musi polegać na ustaleniu, czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika, itp. Ustalenie tych okoliczności i poddanie ich analizie pozwala na załatwienie sprawy co do jej istoty - umorzenie, bądź odmowę umorzenia (por. m.in. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2016 r., sygn. I OSK 2311/14). Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona jedynie w wypadku stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdy organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 czerwca 2007 r., sygn. II SA/Wa 694/07). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd nie stwierdził tego rodzaju uchybień. Organy w sposób wyczerpujący zgromadziły materiał dowodowy i poddały go pełnej i prawidłowej ocenie, nie naruszając granic uznania administracyjnego. W tym miejscu podkreślić należy, że umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone są "w zastępstwie" osoby zobowiązanej, która ze względu na aktualnie trudną sytuację życiową nie jest w stanie podołać ciążącemu na niej obowiązkowi alimentacyjnemu. Już w preambule do ustawy zaznaczono, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Pomoc państwa w opisanym zakresie zmierza więc przede wszystkim do ochrony dóbr osób uprawnionych do alimentacji tak aby, poprzez brak środków z tytułu alimentów, nie pozostały pozbawione podstawowego zabezpieczenia materialnego. Pomoc ta nie jest zaś nakierowana na zwolnienie osoby zobowiązanej z obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych, który to obowiązek wynika z przepisów prawa. Zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2016 r., sygn. I OSK 1549/14). Z istoty omawianego unormowania wynika ponadto, że podmiotem aktywnym w ramach postępowania dowodowego prowadzonego w trakcie tego postępowania administracyjnego jest strona występująca z żądaniem kierowanym do organu administracji, ponieważ to wnioskodawca obowiązany jest wykazać występowanie sytuacji wyczerpujących przesłanki umorzenia ciążących na nim należności. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest przy tym nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2016 r., sygn. I OSK 2429/14, wyrok WSA w Kielcach z 24 maja 2018 r., sygn. II SA/Ke 277/18). W ocenie Sądu organy prawidłowo przyjęły na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że skarżący jest niewątpliwie w trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej. Nie pracuje, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ma problemy z poruszaniem się i normalnym funkcjonowaniem. Jego dochody, uzyskiwane głównie z pomocy społecznej, z trudnością wystarczają na pokrycie comiesięcznych wydatków. Wbrew twierdzeniom skargi organy nie zignorowały jednak tych okoliczności, czego wyrazem jest umorzenie istotnej części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ odwoławczy zwiększył nawet wysokość umorzonych w ten sposób należności (łącznie 25.000 zł oraz odsetki ustawowe w wysokości 20.409.42 zł). Niemniej jednak organy słusznie dostrzegły również, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności – jak należy wnosić nie bez powodu – nie zostało wydane na stałe, ale na czas określony, tj. do dnia 31 stycznia 2022 r. Biorąc pod uwagę wiek skarżącego (58 lat) nie można wykluczyć, że w przyszłości zostanie wydane orzeczenie o innej treści. Rację ma SKO, że umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w tej sytuacji równałoby się z rezygnacją przez Państwo z odzyskania choćby części kwoty wydatkowanej za dłużnika, co w sytuacji, gdy jak dotąd nie wydano wobec skarżącego bezterminowego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, byłoby nieuzasadnione. W razie zmiany okoliczności w przyszłości – na przykład poprzez uzyskanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe – skarżący może ponowić wniosek o umorzenie należności. Nie jest także wykluczone wnioskowanie w pierwszej kolejności o zastosowanie innego rodzaju ulg, np. odroczenia terminu spłaty należności bądź rozłożenia jej na raty. Skoro zatem podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 p.p.s.a.