II SA/Ke 77/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędzia WSA Agnieszka Banach po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym sprawy ze skargi R. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2021 r. znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz R. Z. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] grudnia 2021 r. znak: [...], po rozpatrzeniu odwołania R. Z., od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza [...] i Gminy w K. W. z [...] października 2021 r. odmawiającej przyznania prawa do świadczenie pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego przez R. Z. na ojca E. Z., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że E. Z. orzeczeniem z [...] czerwca 2021 r. został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, a orzeczenie to wydano na stałe. Kolegium nie zgodziło się z organem I instancji, że wnioskowane świadczenie nie powinno zostać przyznane, gdyż niepełnosprawność uprawnionego do opieki, powstała po ukończeniu przez niego 25-go roku życia. Wskazało, że z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.), zwanej dalej "u.ś.r.", która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Niezależnie od powyższego organ II instancji podkreślił, że uprawniony do opieki pozostaje w związku małżeńskim z A. Z., na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża przed obowiązkiem alimentacyjnym wnioskodawcy. Z oświadczenia odwołującego wynika, że E. Z. od 20 lat pozostaje w separacji z żoną. Dodatkowo podał, że A. Z. jest schorowana i wymaga opieki. Ponadto wnioskodawca złożył 2 protokoły z posiedzenia Sądu Rejonowego dla K. Nowej Huty w K. Wydział III Rodzinny i Nieletnich, z których wynika, że E. Z. zobowiązał się do płacenia alimentów na rzecz małżonki. Kolegium zaznaczyło, że odwołujący nie wykazał, że A. Z. nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem. Nie została bowiem przez stronę złożona żadna dokumentacja medyczna, w tym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też zaświadczenie lekarskie stwierdzające, że małżonka osoby wymagającej opieki nie jest w stanie opiekować się mężem. Nie zostały też przedstawione jakiekolwiek dokumenty pozwalające na uznanie, że E. Z. i A. Z. pozostają w separacji formalnej. Organ II instancji podał, że art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać wykładni rozszerzającej. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. W ocenie Kolegium brak jest podstaw prawnych do przyznania R. Z. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego w stopniu znacznym ojca w sytuacji, gdy E. Z. pozostaje w związku małżeńskim, a małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Samo tylko faktyczne sprawowanie opieki nad osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną nie jest wystarczające. Obowiązek alimentacyjny żony wobec męża wyprzedza obowiązek alimentacyjny dzieci wobec ojca. Małżonek jest zawsze zobowiązany w pierwszej kolejności do alimentacji. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu I instancji i orzeczenia co do istoty sprawy lub ewentualnie przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, R. Z. zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z ust. 1a u.ś.r., poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka powinna być sprawowana przez żonę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia tych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu skarżący zarzucił, że wykładnia językowa art. 17 ust 1a u.ś.r. dokonana przez organ odwoławczy prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Skarżący powołał się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 7 marca 2019 r., II SA/Sz 80/19, w którym stwierdzono, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu -narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarg jest zasadna, ale nie z przyczyn w niej wskazanych. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy odmowę przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego przez skarżącego R. Z. na ojca E. Z.. Zasadniczym powodem takiego rozstrzygnięcia było to, że wymagający opieki ojciec skarżącego legitymujący się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, pozostaje w związku małżeńskim z A. Z., na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża w pierwszej kolejności i co do której – mimo stosownego wezwania - nie doszło do wykazania, aby nie była w stanie sprawować opieki nad mężem, w tym w szczególności z powodu posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ ustalił przy tym, że małżonkowie E. i A. Z. od 20 lat pozostają w separacji, nie mieszkają ze sobą, ani nie utrzymują kontaktów, ale mimo wezwania do przedłożenia wyroku sądowego orzekającego separację lub rozwód, wyrok taki nie został złożony. W odpowiedzi na takie wezwanie natomiast, E. Z. wyjaśnił, że od 2002 r. płaci na rzecz żony A. Z. alimenty, na dowód czego przedłożył 2 protokoły posiedzeń odbytych w Sądzie Rejonowym dla K. Nowej Huty w K. w dniach 28 listopada 2002 r. i 23 lutego 2010 r. z których wynika, że w drodze ugód zawartych przed sądem E. Z. zobowiązał się do płacenia na rzecz żony A. Z. alimentów, w kwocie wynoszącej obecnie 440 zł miesięcznie. Odmawiając skarżącemu przy takich, niekwestionowanych w sprawie ustaleniach, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organy naruszyły przepisy prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, a także w konsekwencji naruszyły przepisy postępowania w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przytoczonych przepisów wynika zdaniem Sądu, że wyłączające możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności dotyczy sytuacji, gdy małżonek ten jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4. Wymaga przy tym wyjaśnienia, że obowiązek alimentacyjny, o jakim mowa w tym przepisie, może podlegać modyfikacji w drodze stosownego orzeczenia sądu powszechnego. W konsekwencji takiego orzeczenia bowiem dochodzi do skonkretyzowania obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu kro, co przesądza tę kwestię również w postępowaniu administracyjnym dotyczącym świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd podziela w tym zakresie pogląd utrwalony w orzecznictwie NSA, że legitymowanie się przez osobę zobowiązaną zgodnie z k.r.o. do alimentacji w dalszej kolejności, orzeczeniem sądu powszechnego zobowiązującym taką osobę do świadczeń alimentacyjnych, przesądza w postepowaniu administracyjnym to, że skonkretyzował się obowiązek alimentacyjny w rozumieniu kro takiej osoby zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności (wyroki NSA z 24 lutego 2021 r., I OSK 2392/20, z 22 października 2021 r., I OSK 712/21, z 26 listopada 2021 r., I OSK 813/21, z 4 stycznia 2022 r., I OSK 897/21 i z 2 lutego 2022 r., I OSK 813/21). Wprawdzie powoływane wyroki NSA dotyczą sytuacji braku orzeczenia sądu powszechnego, zobowiązującego do świadczeń alimentacyjnych, która to sytuacja nie daje podstaw do skonkretyzowania obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu k.r.o., ale a contrario należy dojść do wniosku, że uzyskanie wspomnianego wyroku sądu powszechnego, właśnie taki obowiązek alimentacyjny konkretyzuje i modyfikuje wynikającą z przepisów k.r.o. ustawową kolejność zobowiązanych do alimentacji. Powyższą wykładnię można, zdaniem Sądu odnieść również do specyficznych okoliczności niniejszej sprawy. W pierwszym rzędzie należy zauważyć, że kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami. Unormowany został jedynie obowiązek alimentacyjny pomiędzy małżonkami rozwiedzionymi (art. 60 k.r.o.) oraz małżonkami, w stosunku do których orzeczono separację (art. 614 § 4 k.r.o.). W literaturze wskazuje się jednak, że art. 27 k.r.o. nakładający na małżonków obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, może być traktowany jako źródło obowiązku łożenia także na utrzymanie współmałżonka. Mowa jest jednak w tym wypadku o obowiązku zbliżonym do alimentacyjnego, quasi alimentacyjnym (por.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2000 r., III CKN 1015/00, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2004 r., IV CK 371/03). Zgodnie ze zdaniem pierwszym art. 27 k.r.o. "oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli". Obowiązek alimentacyjny przewidziany w tym przepisie powstaje przez zawarcie małżeństwa. Źródłem jego jest wzajemny obowiązek pomocy, współdziałania dla dobra rodziny i zaspokajania jej potrzeb. Obowiązujące prawo rodzinne nie normuje skutków prawnych faktycznej separacji małżonków. W zasadzie więc w czasie tej separacji trwają wszystkie skutki wynikające z zawarcia małżeństwa, w szczególności obowiązek małżonków wzajemnej pomocy i zaspokajania potrzeb rodziny. W sytuacji jednak, gdy małżonkowie, którzy nie mają dzieci lub których dzieci usamodzielniły się (jak ma to miejsce w niniejszej sprawie), pozostają w faktycznej separacji, obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w istocie będzie się sprowadzał do obowiązku alimentowania jednego z małżonków przez drugiego. Podstawą tego szczególnego obowiązku będzie art. 27 k.r.o., w konsekwencji czego dla określenia jego istnienia i rozmiaru decydująca będzie zasada równiej stopy życiowej małżonków, a nie pozostawanie małżonka uprawnionego w niedostatku (por. wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu z 16 lipca 2018 r., III RC 283/18. LEX nr 2680859). W dalszym ciągu należy wyjaśnić, że przedstawione wyżej konsekwencje skonkretyzowania obowiązku alimentacyjnego osoby zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, w drodze uzyskania stosownego orzeczenia sądu powszechnego, mają zastosowanie również dla oceny, czy dany małżonek należy do kręgu osób, na których zgodnie z k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W szczególności wyrok zasądzający alimenty od jednego małżonka na rzecz drugiego, czy też zrównana z takim wyrokiem pod względem skutków prawnych ugoda zawarta przed sądem powszechnym w sprawie o alimenty, mocą której jeden z małżonków zobowiązuje się do płacenia alimentów na rzecz drugiego małżonka, oznaczają, że małżonek uprawniony w takim trybie do otrzymywania alimentów od drugiego małżonka, nie może być uznany za osobę, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. osobę na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny względem drugiego małżonka. Nie można bowiem wobec tej samej osoby z tego samego tytułu być równocześnie wierzycielem i dłużnikiem alimentacyjnym. Konsekwencją powyższej wykładni jest to, że mimo pozostawania osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale nie obciąża jej względem małżonka obowiązek alimentacyjny oparty na przepisach k.r.o., co zostało stwierdzone stosownym orzeczeniem sądu powszechnego lub wynika z takiego orzeczenia - nie istnieją przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie innej niż małżonek niepełnosprawnego, o ile spełnia ona warunki określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i nie mają do niej zastosowania przesłanki wyłączające przysługiwanie świadczenia pielęgnacyjnego określone w art. 17 ust. 5, z wyjątkiem przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a). u.ś.r. Poza powyższą argumentacją należy zauważyć, że w okolicznościach niniejszej sprawy, będące elementem rozumowania organu odwołąwczego oczekiwanie, że żona niepełnosprawnego W. Z. – A. Z., pozostająca z nim w faktycznej separacji od 20 lat, niemieszkająca z nim wspólnie oraz uprawniona do alimentów od małżonka na podstawie ugody zawartej przed sądem powszechnym, powinna być jednak traktowana jak osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - powodowałoby konsekwencje niemożliwe do zaakceptowania w państwie prawa. Okazałoby się bowiem, że syn niepełnosprawnego w stopniu znacznym, który nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad rodzicem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji – nie mógłby uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania takiej opieki z powodu tego, że drugi małżonek pozostający od 20 lat w faktycznej separacji, niemieszkający wspólnie, który nie jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym na rzecz małżonka, gdyż sam uzyskuje od niego alimenty – nie dysponuje orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Konsekwencją takiego rozumowania byłoby to, że wymagający stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, blisko 78-letni E. Z. zaliczony na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności, nie mógłby liczyć ani na opiekę żony, ani też swojego syna, a co najmniej opieka ta byłaby utrudniona. Z powyższych rozważań wynika, że na skutek naruszenia przepisów prawa materialnego polegającego na wadliwej wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 5 u.ś.r., organy obu instancji odmówiły skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy przy tym zauważyć, że o ile organ II instancji nie kwestionował faktu sprawowania przez skarżącego wspomnianej opieki na ojcem, to nie odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do wspomnianej wyżej przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania tej opieki, co oznacza brak poczynienia w tym zakresie koniecznych ustaleń i świadczy o naruszeniu przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa. Mimo niekwestionowania przez organ twierdzeń E. Z. co do faktu płacenia przez niego alimentów na rzecz żony wykazanego protokołami posiedzeń Sądu Rejonowego dla K. Nowej Huty w K., na których zawarte zostały ugody, należy zauważyć, że protokoły te nie są dokumentami, a tylko niepotwierdzonymi za zgodność z oryginałem kserokopiami. W związku z tym obowiązkiem organu I instancji przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uzyskanie od strony odpisów tych protokołów. Ustosunkowując się do zarzutów skargi należy wyjaśnić, że w związku z przedstawioną powyżej wykładnią przepisów prawa materialnego, odnoszenie się do nich stało się bezprzedmiotowe. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni powyższą ocenę prawną i przedstawione powyżej wskazania co do dalszego postępowania. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzone koszty składa się wynagrodzenie reprezentującego stronę skarżącą pełnomocnika, obliczone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. poz. 1800 ze zm.).