I SA/Kr 1047/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Urszula Zięba po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. Ł. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 30 maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego od dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach, w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 1999 r. postanawia: oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek M. Ł. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej, z dnia 30 maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego od dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach, w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 1999 r. w kwocie 1 990 848,80 zł. Z uzasadnienia wniosku i dołączonych doń dokumentów wynikało że M. Ł. prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem L. Ł. ur. w 1960 r. i synem L. Ł. ur. w 1989 r. Miesięcznie otrzymuje ona wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w wysokości 803,56 zł. (po potrąceniach). Mąż i syn zatrudnieni są w tej samej firmie co M. Ł. tj. "L" spółka z o.o. i otrzymują pensję w wysokości 3 702,17 zł. miesięcznie, netto - jeden i 3 001,04 zł. miesięcznie, netto - drugi. W 2007 r. M. Ł. posiada 8 udziałów w spółce z o.o. "L" o wartości 16 000 zł. natomiast L. Ł. posiada 154 udziały o wartości 7 700 zł. Zarówno ojciec – L. Ł. jak i syn – L. Ł. posiadają rachunki oszczędnościowe w Banku H. Na jednym na dzień 29 sierpnia 2008 r. zgromadzona była kwota 65,51 zł. na drugim zaś, na dzień 11 sierpnia 2008 r. widniała suma 4 278,74 zł. Cała trójka mieszka w domu jednorodzinnym, który według oświadczenia strony skarżącej jest własnością syna. Syn jest również właścicielem samochodu osobowego Volkswagen Bora rok produkcji 2004 o wartości ok. 15 000 zł. Postanowieniem z dnia 24 października 2008 r. Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowienie to zostało zaskarżone przez pełnomocnika skarżącej w drodze sprzeciwu. W uzasadnieniu zarzucono Referendarzowi, iż nie uzasadnił należycie swego stanowiska w przedmiocie braku występowania przesłanek przyznania prawa pomocy, a ograniczył się jedynie do przytoczenia ogólnych stwierdzeń, które w wielu wypadkach nie mają związku ze stanem faktycznym sprawy. Nie wziął też pod uwagę, iż bardzo krótki termin do uiszczenia wpisu sądowego uniemożliwia skarżącej zgromadzenie niebotycznej dla niej kwoty 19 908 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie − rozpoznający sprawę od nowa po utracie mocy postanowienia wydanego przez referendarza sądowego − postanowieniem z dnia 18 grudnia 2008 r. stwierdził, że wniosek M. Ł. nie zasługuje na uwzględnienie i orzekł o jego oddaleniu. Sąd pierwszej instancji ocenił bowiem, iż skarżąca nie spełniła przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i jest w stanie − z pomocą męża i dorosłego pracującego syna, pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym − poczynić oszczędności i zgromadzić stosowne środki na uiszczenie wpisu sądowego w kwocie 19.908,00 zł. Wskazał, że zgodnie z treścią art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy /Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm./, małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej. W konsekwencji powyższego, szeroko rozumiane możliwości finansowe męża skarżącej stanowią istotny czynnik, który powinien być brany pod uwagę przy przyznawaniu prawa pomocy. Dochody współmałżonka kształtują bowiem również sytuację majątkową strony i muszą zostać uwzględnione przy ocenie sytuacji majątkowej strony. Dodatkowo obowiązek niesienia pomocy spoczywa także na innych – poza współmałżonkiem – członkach rodziny, w tym dorosłych dzieciach pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd wskazał też, iż istotne znaczenie w sprawie posiada fakt przysługiwania małżonkom udziałów w "L" sp. z o.o. w łącznej kwocie 23 700 zł (w tym sama skarżąca – 16 000 zł). Jako prawa łatwo zbywalne mogą one stanowić źródło finansowania kosztów niniejszego postępowania sądowego, a to dzięki ich sprzedaży, czy też jako przedmiot zabezpieczenia przy okazji starań uzyskanie pożyczki lub kredytu. Przy rozstrzyganiu wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych Sąd miał dodatkowo na względzie, iż w przeszłości, a to na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia prowadził ona działalność gospodarczą, a następnie w latach 1991-1998 otrzymywała dywidendy z tytułu posiadania udziałów w spółkach z o.o. "L". i "L. 2", które to udziały następnie sprzedała. Nadto będąc stroną postępowania w przedmiocie opodatkowania dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów trwającego od 2005 r. – powinna mieć świadomość tego, że mogą zostać wydane decyzje określające wobec niej zobowiązanie podatkowe, co z kolei winno skłonić stronę takiego postępowania do poczynienia starań w kierunku zabezpieczenia środków pieniężnych na ten cel lub środków niezbędnych do prowadzenia postępowań sądowo-administracyjnych. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Krakowie, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zdaniem skarżącej, Sąd powinien ustalić konkretną sytuację majątkową wnioskodawcy na dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, a nie opierać się na przypuszczeniach co do majątku zgromadzonego w przeszłości. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 25 lutego 2009 r. sygn. akt II FZ 66/09 uwzględnił zażalenie i orzekł o uchyleniu zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, iż sąd I instancji nie zwrócił uwagi na konieczność ponoszenia przez skarżącą kosztów utrzymania domu, leczenia i wydatków na potrzeby życia codziennego a także niemożność upłynnienia akcji spółki z o.o. "z dnia na dzień", jako okoliczności uniemożliwiających poczynienie oszczędności na koszty wpisu sądowego w tak znacznej wysokości i w tak krótkim czasie. Nadto – zdaniem NSA − sąd I instancji niepotrzebnie odwoływał się do sytuacji finansową skarżącej sprzed lat to znaczy, wówczas gdy prowadziła działalność gospodarczą, oraz pobierała /w latach 1991-1998/ dywidendy, zamiast skoncentrować się na ocenie rzeczywistych możliwości finansowych i płatniczych strony ubiegającej się o zwolnienie od wpisu na dzień złożenia wniosku. Zgodnie z zaleceniami NSA, rozpoznając ponownie sprawę, Sąd I instancji powinien, w oparciu o niewadliwe postępowanie, wypowiedzieć się o możliwości uiszczenia przez stronę należnego w sprawie wpisu, biorąc pod uwagę rzeczywiste dochody skarżącej, ponoszone wydatki oraz ewentualną realną partycypację męża skarżącej w poniesieniu kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje; Stosownie do art. 246 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a./ przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania /art. 246 § 1 pkt 1/, zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny /art. 246 § 1 pkt 2/ . Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja ta ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście niemożliwe. Dlatego też może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucania ciężaru dotyczącego danej osoby na pozostałych współobywateli. Ponadto zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa i poglądami doktryny, skoro udzielenie stronie prawa pomocy /por. postanowienie NSA z 2 marca 2009 r. sygn. I FZ 31/09; czy postanowienie NSA z 23 listopada 2008 r. I Fz 463/08/ jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa, to powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Także w orzecznictwie unijnym znajdują odzwierciedlenie powyższe zasady. Dla przykładu przytoczyć można wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, /Lex nr 75481/, w którym wskazano, iż ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu. Rozpoznając więc wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien kierować się wskazanymi wyżej zasadami, a przytoczone we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w przepisie art. 246 p.p.s.a. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek /art. 252 § 2 p.p.s.a./, który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał sąd rozpoznający ponownie wniosek M. Ł. o przyznanie prawa pomocy. Dysponując z urzędu wiedzą na temat toczących się przed tut. Sądem postępowań dotyczących opodatkowania dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów zarówno skarżącej jak i jej męża L. Ł. /skarga nieprawomocnie oddalona/, sprawy spółki "L", z którą związana była zarówno skarżąca jak i jej mąż, mając dostęp do krajowego rejestru sądowego oraz ogólnie dostępną wiedze mającą swe źródło w prasie, telewizji czy internecie, Sąd nabrał wątpliwości co do wiarygodności i rzetelności danych przedstawionych przez skarżąca we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Źródłem tych wątpliwości była analiza dokumentów i oświadczeń skarżącej w kontekście wskazanej wyżej wiedzy urzędowej i publicznie dostępnej. Z przedłożonych dokumentów i oświadczeń wyłania się obraz skarżącej, jako osoby wyjątkowo ubogiej, która mimo ponaddwudziestoletniej aktywności zawodowej − głównie w zakresie handlu i własnej działalności gospodarczej − nie posiada żadnego majątku, nie ma nawet własnego domu, mieszkania czy innej nieruchomości, nie jest właścicielką samochodu osobowego. W równie złej sytuacji majątkowej pozostaje mąż skarżącej. Oboje zamieszkują w domu będącym własnością syna, mającego w chwili składania wniosku o prawo pomocy 19 lat. Dodatkowo M. Ł. utrzymuje się z pensji miesięcznej w wysokości zbliżonej do najniższego krajowego wynagrodzenia, mimo, iż zatrudniona jest jako menadżer spółki prowadzącej działalność w wielu miejscach w kraju a mającej siedzibę w stolicy. Mimo zatrudnienia na stanowisku menadżera osiąga mniej niż połowę wynagrodzenia syna L. Ł. /19 lat/, zatrudnionego w tej samej firmie na stanowisku jedynie przedstawiciela handlowego. Dodać też należy, że udziałowcami spółki są synowie skarżącej, oraz zgodnie zez złożonym oświadczeniem skarżąca i jej mąż. Nie uszło też uwadze Sądu, iż mimo tak złej kondycji finansowej skarżąca udzieliła pełnomocnictwa trzem fachowym pełnomocnikom z "Instytutu M" z siedzibą w W.; dwóm doradcom podatkowym i radcy prawnemu. Ponosząc zapewne znaczące wydatki na tak rozbudowane i fachowe zastępstwo procesowe skarżąca na pewno nie traktowała obowiązku poniesienia opłat sądowych jako preferencyjnego a tym samym wykazała, że konieczne środki finansowe na prowadzenia postępowania przed sądem administracyjnym posiada. W związku z powyższą konstatacją Sąd wezwał skarżącą o przedstawienie informacji precyzujących jej sytuację majątkową i finansową, w tym dotyczącą charakteru zatrudnienia w spółce "L", tendencji wzrostowych otrzymywanego tam wynagrodzenia, zbywania na rzecz członków najbliższej rodziny nieruchomości lub udziałów w spółkach prawa handlowego a także faktu prowadzenia przez małżonka działalności gospodarczej wspólnie z synami lub też realizowania wraz z nimi wspólnych przedsięwzięć gospodarczych. W złożonym oświadczeniu skarżąca nie wskazała okoliczności świadczących o lepszej niż uprzednio wykazywana sytuacji majątkowej. Podała, że obecnie jej wynagrodzenie na stanowisku menadżera wynosi netto 1.147 zł, z czego potrącane jest 200 zł na skutek zajęcia komorniczego. Praca nie jest wykonywana w W. lecz w jednym z miejsc prowadzenia przez spółkę działalności, w A. Wyjaśniła, że w ostatnim okresie ani ona ani mąż nie zbywali na rzecz członków rodziny, nieruchomości czy udziałów w spółkach a nadto, że mąż nie prowadzi wraz z synami działalności gospodarczej i nie realizuje wraz nimi wspólnych przedsięwzięć gospodarczych. Pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym, mąż i syn nie osiągają korzyści finansowych z tytułu posiadania udziałów w spółkach prawa handlowego. Tymczasem, jak ustalił Sąd – w oparciu o dane z KRS − wspólnikami spółki z o.o. o nazwie "D" z siedzibą w W. są synowie skarżącej D., P. i L. Ł. a prokurę samoistną ustanowiono dla męża skarżącej L. Ł. Spółka posiada oddział w Z, gdzie w bieżącym roku dokonano otwarcia parku rozrywki z ruchomymi dinozaurami i innymi licznymi atrakcjami rozrywkowymi. O fakcie tym wielokrotnie informowano w środkach masowego przekazu. Otwarcie parku poprzedziła sesja Rady Miejskiej w Z., która odbyła się w dniu [...] września 2008 r. Stawił się na niej L. Ł., który jako inwestor ubiegał się o oddanie w dzierżawę w trybie bezprzetargowym na 20 lat terenu pod park. Zapewniał wówczas, że " nie jest uzależniony od tego czy otrzyma kredyt w banku, gdyż ma pieniądze", "prowadzi wraz z synami rodzinną firmę, którą reprezentuje". Informacje te są publicznie dostępne na stronie "wrota małopolski.pl". W tym kontekście oświadczenia skarżącej nie można było uznać za wiarygodne a – w okolicznościach sprawy − za nakierowane na wykreowanie stanu faktycznego potwierdzającego zasadność wniosku M. Ł. Chęć wprowadzenia Sądu w błąd co do wskazanej wyżej okoliczności znacznie podważa wiarygodność skarżącej także w odniesieniu do pozostałych jej twierdzeń, zwłaszcza w kontekście wskazanych wcześniej spostrzeżeń Sądu. Uniemożliwiło to orzeczenie, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skoro nie można uznać oświadczeń majątkowych M. Ł. za wiarygodne to również nie można uznać za udowodnione okoliczności świadczących o niemożności choćby częściowego uczestniczenia przez skarżąca w kosztach postępowania. W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, iż skarżąca nie uprawdopodobniła, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny i wobec braku przesłanek do zastosowania art. 246 § 1 pkt. 2 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu wniosku.